Hesen Heyrûqe
Têgiha jêbirîna sifran ji diravan bi awayê xwe yê hêsan, tê wateya ku dewlet ji nû ve nirxê dirava xwe ya niştimanî dîyar bike, bir rêya rakirina hejmareke diyarker ji sifran di pereyên xwe de.
Bi awayekî asayî dewlet van tedbîran dikin ji ber gelek sedeman, jê têkoşîna li dij enflasyona bêsînor, hêsankirina danûstandin û hesabên darayî, herwiha vegerandina baweriyê bi dirava xwecihî, amadekirina aborî ji bo çeksaziyên siberojê. Ev yek jî tê wateya ku prosesa jêbirîna sifran, beşek ji gelek tedbîrên çeksaziyên siyasetên darayî û diravî, ji ber ku bigihêjin armanca ku dixwazin, ew jî aramkirina aboriyê bi awayekî rasteqîn.
Hinek dewlet hebûn ku di vê tecrubeyê de bi tam serketin, wekî Gurcistan di sala 1995an, herwiha Tirkiya jî di vê yekê de hinekî bi serket 2005, lê Zimbabwe 2009 an jî Venezuela 2018an, di vê prosesê de têk çûn, ango pirsgirêkên aborî nehatin çareserkirin û di encamê de jî dirava niştimanî bi awayekî lez têk çû û ji nû ve enflasyon zêdetir bû.
Mijar li kêleka jêbirîna sifran, divê çeksaziyên aborî û siyasetên diravî û darayî yên bi bandor hebin. Di encamê de, meriv dikare prosesa jêbirîna sifran ji diravê, pênase bike wekî tedbîreke diravî ya fermî, teknîkî psîkolojîk pênase bikin ku tê de nirxa nominal a yekîneya diravî bêyî guhertina nirxa rastîn a diravê ji nû ve tê sererastkirin.
Lewra, jêbirîna sifran ji diravê ne tê wateya çareseriyeke têrker ji bo sînordarkirina enflasyonê û jinûvevegerandina baweriyê bi dirava niştimanî, eger ku çeksaziyên aborî yên rasteqîn tune bin, ku piştgirî bide aramiya aborî bi awayekî domdar.
Ev reformên aborî li ser reformên darayî têne dabeşkirin, wek kontrolkirina kêmasiya budceyî – kêmkirina kêmasiya hikûmetê bi hevsengkirina xerc û dahatan bêyî ku wekî çareseriyek ji bo çareserkirina kêmasiyê were bikaranîn – û rasyonelkirina xercên giştî – arastekirina xercan ber bi sektorên bi vegera hilberîner ve, ji bilî reformkirina pergala bacê û tedbîrên din ên darayî.
Lê çaksaziyên diravî jî di nava xwe de sînordarkirina enflasyonê, yekirina nirxê rojane yê pereyan, xurtkirina serxwebûna benka navendî û hwd, ji siyasetên ku dibin destekdayîn ji bo sektorên hilberîner û destekdayîna projeyên biçûk û navîn.
Lewra, pêwîstiya serkeftina prosesa jêbirîna sifran, bi bernameyeke çeksaziyê ya borî ya giştî heye, ku di nava xwe de siyasetên darayî û diravî yên eşkere û girêdayî hev dihewîne, herwiha li kêleka wê jî pêwîstiya wê bi çarçoveyeke aborî ya aram û saziyên xurt heye, ku destekê dide çi tedbîrên diravî an jî darayî yên nû. Lê gelo wê çi bibe eger ku me tiştên li jor nivîsandin ji bo rewşa Sûriyayê bi cih bînin, ku Sûriya welatekî ji şerê û parçebûnê, westiyaye? Bê gûman wê gelek nîşaneyên pirsan derkevin holê wekî: Gelo Sûriya îro di atmosfêrekî aborî yê aram de ye, saziyên darayî xurt in, bazarên diravî pêşketine? An jî gelo hilberîneke rasteqîn di Sûriyayê de heye, çi hilberîneke çandinî an jî pîşesazî?
Îro, Sûriya aboriya wê di nava wêraniyeke mezin û xisranên diravî bi sedan milyar doldar de ye, herwiha kêmbûneke zêde ya dahatê heye û di budceyê de, şikandin heye. Di vê çarçoveyê de, çi wateya ragihandina jêbirîna sifran ji pereyan heye, an jî pêşkêşkirina pereyên nû, gelo ev tê wateya kêmbûna enflasyonê û zêdebûna hilberînê? Herwiha, gelo ev tê wateya kêmbûna rêjeya bêkariyê û afirandina derfetên kar ên mezin? Gelo tê wateya zêdebûna xurtbûna kirîna lîreya sûriyayî? Bersiv (Na) ye, eger ku li kêleka wê jî tedbîrên aborî yên bibandor neyên pêkanîn. Lê gelo çi çeksaziyên aborî yên ku pêkan e pêk werin û encamê wê di atmosfêreke wêrankirî de (şer, ceza, metirsiyên ewlekarî û nebûne hilberînê) bi xwe re bîne..?
Yekem: Çaksaziyên darayî
Raporên navdewletî piştrast dikin ku ji bo vegerandina baweriyê bi lîreya sûriyayî, pêwîstî bi siyasetên darayî û salane yên saxlem heye, ji wan yên herî girîng:
Dispilînkirina lêçûnê û lêvgera budceyê, ango jinûve sazkirina lêçûnan û rasyonalîzekirina lêçûnan. Di vir de, Sendoqa Diravî ya Navdewletî bal kişand li ser parastina mûçe û xizmetguzariyên sereke û lêçûna civakî, di çarçoveya armancên destpêkê yên budceyê ku divê pêk werin.
Ji nû ve kişanda balê li ser lêçûna sektora giştî, ber bi sektorên hilberînê wekî perwerdeyê û sûdwergirtina ji alîkariyên navdewletî û deyînên xwedî faîdeyên kêm ji bo destekdayîna projeyên hilberînê yên sereke.
Xurtkirina berhevkirina dahateyê bi rêya, çeksazkirina sîstema bacê û berfirehkriina bingeha bacê û kontrolkirina reva ji bacê. A herî girîng jî, pêşxistina rêbazên berhevkirina nûjen, wekî dayîna elektronî, ev yek wê çavkaniyên darayî yên dewletê zêde bike, bê ku pêwîst be destekê bide nekarîna hikûmetê, bi rêya çapkirina pereyên nû.
Zêdekirina tedbîrên rêveberina darayî, ji bo şopandina pêkanîna budceyê û şopandina lêçûnê, ev yek di nava xwe de, pêşxistina sîstema darayî û rêvebirina çavdêriya rêbazê saziyên aborî de û nirxandina encaman, dihewîne.
Duyem: Çeksaziyên diravî
Alavên siyaseta diravî ji siyaseta darayî ya di têkoşîna enflasyonê, gelekî tundtir e, lewra tedbîr an jî çeksaziyan ku divê pêk werin, wiha bin:
Desthilatdarkirina Banka Navendî ya Sûriyayê, ango dayîna serxwebûneke mezintir ji bo bikaranîna rola xwe di kontrolkirina enflasyonê de, dê biryarderan bihêle ku biryarên darayî yên baş bidin. Ji perspektîfeke şexsî ve, pêkanîna siyaseteke diravî ya tengker dê roleke girîng û mezin di pêşîgirtina li hilweşîna diravî ya pêşerojê de bilîze, bi rêya bilindkirina rêjeyên faîdê, zêdekirina rêjeya yedeka pereyan û firotina kaxezên diravî yên wekî stok û bendan.
Yekkirina nirxê pereyan ên rojane, ango di navbera wê û sûka reş de korîde hebe û hêdî hêdî bibin yek, ji ber ku cudabûna di navbera herdu nirxan de û hebûna sûkeke beramber, wê zirarê bide baweriya bi lîreya sûriyayî.
Kontrolkirina pereyan, ev jî girîngtirîn tedbîra diravî ye, li kêleka çeksaziyan, pêwîst e ku pereyên di sûkê de werin birêxistinkirin, ango divê banka navendî li gorî hilberîn û xizmetguzariyan, tevahî pereyên bi lîreya sûriyayî di sûkê de kontrol bike. Çareserî jî ew e ku bi rêya kişandina pereyan ji sûkê, ne zêdekirina wê û sînordarkirina miqdar û pereyên xwecihî. Divê Banka Navendî bi zêdekirina pêdiviyên rezervê, nemaze li ser emanetên lîreyê, şert û mercên krediyê û xercên hikûmetê hişktir bike.
Di hawîrdorên nazik ên wekî Sûriyayê de, divê Banka Navendî balê bikişîne ser gavên kurt-dem û bibandor, wekî kontrolkirina pereyên berdest û aramkirina hêviyên enflasyonê di heman demê de ku wan bi rêjeyên faîdê ve girêdide. Ji ber ku aramkirina hêviyan nîvê şer e. Wekî din, divê ew rêyên enflasyonê yên hedefgirtî biweşîne û biryarên rêjeya faîdê bi awayekî periyodîk rave bike, di çarçoveya tiştê ku jê re şefafiyet û serweriya daneyên banka navendî tê gotin. Ev gav bi taybetî li Sûriyayê lezgîn in, ji ber ku rêjeya enflasyonê ya heyî di sibata îsal (2025) de gihaştiye nêzîkî 15.87%, li gorî platforma Bazirganiya Aborî. Ji bo pêkanîna polîtîkayek diravî ya tengker, divê em rêjeya faîdê li jor an nêzîkî rêjeya enflasyonê bilind bikin. Ji ber vê yekê, divê rêjeya faîdê hêdî hêdî were bilindkirin, pereyên berdest û xurtbûna bankan divê were şopandin, ji ber ku tengkirina bilez dikare bibe sedema nelirêtiyên krediyê. Divê banka navendî buhayê lîreyê bike yek, banka navendî hêzdar bike û çarçoveyek diravî ya guncaw ava bike da ku aramiya bihayê wekî armancek sereke û eşkere bi dest bixe û binesaziya dravdan û daneyan baştir bike.
Sêyem: Çeksaziyên rêveberî û tedbîrên civakî
Ji bo teşwîqkirin û destekdayîna sektorên hilberînê an jî sektorên yên xwedî taybetmendiyên rêjeyî, pêwîstî bi çeksaziya diravî dike ji bo destekdayîneke aborî ya rasteqîn ji bi rêya teşwîqkirina hilberîna xwecihî, ango hêsankirina veberhênana di çandinî û enerjiyê de; wekî nûjenkirina binesaziya xetên avdanê. Ji ber ku li gorî bernameya NEWSECURITYBEAT, tenê sektora çandinî, ji sedî 20î ji niştecihên Sûriyayê tê de kar dikin û beriya sala 2011an de, çandinî ji hinardekirina Sûriyayê ji sêyan yek bû.
Destekdayîna projeyên biçûk û navîn û hêsankirina xebatên wan, herwiha lêborînên demkî ji bo projeyên ku nû çêbibin û yên herî girîng jî çêkirina madeyên xwarin û teşîkariyê.
Parastina toreke ewlehiya civakî û rênedane xerabûna debara jiyanê ya welatiyan, ango çi tedbîrên çeksaziyên diravî were girtin, divê bi xwe re planên destekdayîna malbatên hejar bîne. Di vir de jî, kesên ji kar hatin dûrxistin, careke din wan vegerînin kar, herî km heta ku ji xwe re çavkaniyên debara jiyanê dibînin li gorî bernameya aborî ya nû. Dibe ku ev bername dikarin di qada navneteweyî de werin piştgirîkirin an jî bi heman rengî werin piştgirîkirin, an jî bi rêya alîkarîyan an derfetên din ên kar di warên nûjen de di nav veberhênanên ku dê biherikin welêt de werin piştgirîkirin. Bi rastî, hejmareke bêdawî ji çareseriyan hene ku dikarin werin bicîhkirin û bikaranîn, li şûna ku bi vî rengî bêberpirsiyarî werin îzolekirin.
Jinûveavakirina binesaziya girîng divê li gorî planên baş-hizirkirî û pîvanek pêşîn werekirin, ne bi awayekî bêserûber an jî bi awayekî kêfî. Ev divê bi sektorên ku berxwedêr in û bandorek hilberîner a mezintir dikin, wekî enerjî û veguhastinê, dest pê bike. Li vir, em destnîşan dikin ku Banka Cîhanî vê dawiyê 146 mîlyon dolar da Sûriyayê, bi fonên ku ji bo nûjenkirina sektora elektrîkê ya welêt hatine veqetandin, ji ber bandora rasterast a vê gavê li ser vejandina sektorên pîşesazî û çandiniyê. Bi heman awayî, piştgiriya nûjenkirina rê û benderan û tamîrkirina stasyonên avê pir girîng e, hemî bi armanca jinûvedestpêkirina çalakiyên hilberîner.
Di encamê de, pêvajoya jêbirina sifiran dê ne mûcîzeya Sûriyayê be ku welatiyên Sûriyayê hêvî dikin ku pêk were. Berevajî vê, gelek tedbîr, gav û xebata domdar di hawîrdorek aram û ewle de hewce ne ku ev pêvajo bigihêje encamên xwe yên xwestî û ev tiştê ku em niha herî zêde kêmasiyê dibînin e. Rakirina sifiran ji tedbîrek diravî ya sembolîk bêtir tiştek nine da ku baweriya bi diravê neteweyî vegerîne. Heta ku aboriya Sûriyayê ji nû ve neyê avakirin û modernîzekirin da ku bi qonaxa krîtîk a ku Sûriyayê pê re rû bi rû ye re hevaheng be, pereyê nû dê nikaribe baweriya xwestî bi dest bixe.
Ders, exlaq û ezmûn pir in, lê serkeftin bi reformên rastîn ve girêdayî ye ku her malbatek sûriyayî li benda wan e, yên ku ji tedbîrên diravî yên hêsan wêdetir diçin.
