Dr. Muslim Ebd Talas
Naverok
Ev lêkolîn li ser veguherînên ku ji sala 2024an vir ve di têkiliya navbera dewleta Tirkiyê û tevgera siyasî ya kurdî de pêk tên, radiweste. Ev veguherîn di çarçoveya şerekî dirêjdem a ku ji sala 1984an de, piştî ragihandina têkoşîna çekdarî ji aliyê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) ve, di navbera her du aliyan de dom kiriye, têne nirxandin.
Ev lêkolîn destnîşan dike ku pêvajoya heyî ne destpêka veguhestineke tam ji şertûmercên şer ber bi aştiyek demokratîk ve ye, lê belê zêdetir nîşana guhertineke gav bi gav e di awayê rêvebirina doza kurdî ji aliyê dewleta Tirkiyayê ve ye.
Lêkolîn xwe dispêre hîpoteza ku modela çareserkirina leşkerî, ku bi dehsalan dewam kir, tevî pêşketina berbiçav a kapasîteyên leşkerî û ewlehiyê yên Tirkiyayê piştî sala 2015an, gihîşt sînorên xwe yên siyasî, civakî û herêmî.
Di aliyê din de, tevgera kurd jî nekarî hêza xwe ya leşkerî û bandora xwe ya herêmî veguherîne çareseriyeke siyasî ya domdar û aram.
Di vê çarçoveyê de, ev lêkolîn dibîne ku dewleta Tirkiyê ber bi modelekî têkel ve diçe; Modelek ku tê de beşdarbûna siyasî ya sînorkirî, kontrola qanûnî, rêveberî û domandina hin amûrên ewlekarî bi hev re têne bikaranîn. Armanc jî ew e ku şer bi lêçûnek kêmtir were birêvebirin, bêyî ku bingeh û nasnameya dewleta neteweyî ya Tirkiyê jinûve were pênasekirin.
Di heman demê de, lêkolîn li ser veguherînên civakî û aborî yên ku qada kurdî jiyaye disekine, ji nav wan berfirehbûna bajarîbûnê, bilindbûna tordestên xizmetguzariya civakî û zêdebûna girîngiya rêveberiya herêmî. Herwiha, diyar dike ku amûrên pêşveçûnê û tevlîbûna civakî dibe beşek ji şêwaza rêvebirina qonaxa piştî têkoşîna çekdarî.
Lêkolîn diyar dike ku pêvajoya heyî hîn jî bi hin nakokiyên avahîsazî yên girîng re rûbirû ye; ya herî girîng jî valahiya di navbera xîtaba aştiyê û domdariya pratîkên ewlehiyê de ye, herwiha sînorên naskirina siyasî ya bi kurdan û cûdahiya daxwazên sereke yên kurd ên di hundir û derveyî Tirkiyayê de.
Analîz digihîje encamekê ku pêvajoya heyî dibe ku ber bi rengekî ji rengên”entegrasyona siyasî ya kontrolkirî”û aramiya beşî ve biçe, lê di vê gavê de hîn jî çareseriyeke dîrokî ya berfireh a doza kurd tune ye. Lê belê jinûve rêxistinkirinek nermtir a rêveberiya nakokiyan di nav sînorên dewleta neteweyî ya Tirkiyê de, nîşan dide.
Pêşgotin
Di 40 salên borî de, têkiliya di navbera dewleta Tirkiyê û tevgera kurd de yek ji aloz û girêk ên nakokiyê li Rojhilata Navîn a nûjen de bû. Ji dema destpêkirina têkoşîna çekdarî ya Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) di sala 1984an de ve, doza kurd li Tirkiyê ji mijara nasnameya çandî û daxwazên siyasî derbas kir û gav bi gav bûye yek ji dozên bingehîn ên têkiliya dewletê bi ewlehiya neteweyî, yekîtiya Komarê û sînorên pirrengiya siyasî di nav pergala komarî pêk tîne (Yeğen 1999). Di aliyê din de, tevgera kurd ji rêxistineke çekdarî ya bi xîbateke neteweyî–şoreşger ber bi qadeke berfireh a siyasî, leşkerî û civakî ve pêşve çûye û rêgezên wê derbasî sînorên herêmî bûne li Sûriye, Iraq û Ewropayê (Gunter 2013).
Her wiha, hin lêkolînên nûjen balê dikişînin ser vê yekê ku qada kurdî li Tirkiyayê tenê bi çavê qadeke ewlehiyê an jî meydaneke şerê çekdarî nayê dîtin. Lê belê, ev qada aliyên wê yên bajarî û civakî jî di nava xwe de dihewîne, ango qadek ku dewlet, tevgera kurdî û civaka xwecihî bi awayekî hevdem û têkildar, bi bandora şer, pêvajoyên bajarîbûnê û mekanîzmayên rêveberiya herêmî, jinûve hate avakirin Gambetti and Jongerden 2015; Watts 2009).
Lê şerê tirk–kurd tenê bi çarçoveya nakokiyeke di navbera dewletê û tevgereke çekdarî de nayê fêmkirin. Ev mijar beşek ji pêvajoyeke dîrokî ya dirêjtir e ku bi avakirina dewleta neteweyî ya Tirkiyê û awayê birêvebirina pirrengiya etnîkî û siyasî di nav wê de girêdayî ye.
Di vê çarçoveyê de, ji dema damezrandina Komarê di sala 1923an de, projeya avakirina neteweya Tirk li ser bingeha nasnameyek neteweyî ya yekane hate avakirin. Ji ber vê yekê, daxwazên kurdan pir caran ne wekî beşek ji nîqaşa siyasî ya li ser pirrengî û nûnertiya siyasî, lê belê wekî gefeke li dij yekîtiya dewletê û domandina Komarê hatin dîtin û şîrovekirin (Yeğen 1999; McDowall 2004).
Bi zêdebûna şerê çekdarî ji salên 1980an vir ve, bingeheke demdirêj a ewlekarîkirinê(securitization) li dora pirsa kurd derketiye holê, bi rengekî ku nêzikbûna bi wê re êdî ne tenê di aliyê leşkerî de sînordar bû, lê belê gihîştî aliyê qanûn, rêveberiya herêmî, xîtaba siyasî, qada sivîl û polîtîkayên geşepêdan û rêveberiyê li herêmên kurdan (Buzan, Wæver, û de Wilde 1998; Jongerden 2007). Tevî vê yekê jî, têkiliya di navbera dewleta Tirk û tevgera kurd de ne tenê bi mentiqê rûbirûne leşkerî ya berdewam ve sînordar bû. Ji agirbesta ku ji hêla PKKê, Ebdullah Ocalan, di sala 1993an de di dema serokatiya Turgut Özal de, bi rêya Peymanên Oslo û pêvajoya aştiyê ya di navbera 2013 û 2015an de hatiye ragihandin, Tirkiya şahidiya rêze hewldanên jinûve organîzekirina têkiliya di navbera dewlet û tevgera kurd de kiriye û ji şerê vekirî ber bi rêkeftinên siyasî yên aramtir ve diçû (Savran 2020). Lêbelê, ev hewldan ji hêla aloziya di navbera mentiqa ewlehî û serweriyê de ji aliyekî ve û daxwazên ji bo naskirina siyasî û jinûvepênasekirina têkiliya di navbera dewlet û kurdan de ji aliyê din ve hatin birêvebirin.
Tevî guhartinên mezin ên ku di deh salên dawî de di hevsengiya hêzê de pêk hatin, lê tu aliyek nekarî bi awayekî şer bi dawî bike an jî serkeftinek diyarker bi dest bixe. Dewleta Tirkiyê, bi taybetî piştî bidawîbûna pêvajoya aştiyê di sala 2015an de, şiyanên xwe yên leşkerî û îstîxbaratî bi awayekî berbiçav pêş bixe. Ev yek rê da ku qada tevger û çalakiyên PKKê di hundirê Tirkiyayê de sînordar bibe û di heman demê de operasyonên xwe yên derveyî sînor li Iraq û Sûriyeyê berfireh bike. Di vê çarçoveyê de, karanîna balafirên bêmirov, pergalên çavdêriyê û hevahengiya îstîxbaratî her ku çû zêdetir bû (Kasapoğlu 2021).
Lê, ev serweriya ewlehî û leşkerî nekarî bibe bingehek ji bo çareseriyeke siyasî ya domdar a doza kurd.
Li aliyê din, tevgera kurd jî tevî ku karîbû li gorî şert û mercên nû tevbigere û ji guhartinên herêmî yên piştî şerê Sûriyeyê sûd werbigire, nekarî hêza xwe ya leşkerî û bandora xwe ya herêmî veguherîne rêkeftineke siyasî ya domdar û naskirî.
Di heman demê de, ezmûna Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê jî nîşan da asta xwe spartina hevsengiyên navdeweletî û herêmî yên ku her dem tên guhertin. Tevî ku ev ezmûn ji bo aktorên kurd li herêmê qadeke siyasî ya nû vekir û derfetên nû afirand, di heman demê de sînor û astengiyên vê girêdanê jî eşkere kir (Gunes and Lowe 2015).
Ev veguherîn bi guhertinên girîng ên navxweyî yên ku di Tirkiyayê de jî pêk hatin re hevdem bûn. Di çend dehsalên dawî de, civaka kurd li Tirkiyayê bi pêvajoyeke berfireh a bajarîbûn û têkelbûna kûrtir di aboriya neteweyî û navendên bajarî de derbas bû. Di heman demê de, çînên navîn ên kurd mezin bûn û rêxistin û torên beşdarbûna siyasî û civakî jî berfireh bûn. Berevajî vê, şerê dirêj dest pê kiriye ku lêçûnek aborî û siyasî ya zêde li ser dewleta Tirkiyayê ferz bike, nemaze bi hebûna krîza aborî û kêmbûna bandora seferberiya neteweyî ya kevneşopî de li gorî serdema piştî 2015an (Yörük 2012).
Di vê çarçoveyê de, ji sala 2024an vir ve nîşaneyên vekirina qonaxeke siyasî ya nû di navbera dewleta Tirkiyê û tevgera kurdî de dîyar bûn. Ev pêvajo bi hin guhertinên berbiçav di xîtaba siyasî ya Tirkiyayê de re hat, ku di nav wan de beşdarbûn û piştgiriya hin kesayetên neteweperest ên navdar ji bo vê pêvajoyê an jî parastina encamên muhtemel.
Yek ji wan guhertinên herî baldar daxuyaniyên serokê Partiya Tevgera Neteweperest (MHP) û hevalbendê sereke yê Recep Tayyip Erdogan, Devlet Bahçelî bûn. Bahçelî behsa pêwîstiya çêkirina çarçoveyek siyasî an qanûnî kir ku bikare rê li ber rola Ebdullah Ocalan di pêkanîna bidawîbûna şerê çekdarî de veke (Reuters 2026).
Lê belê, pêvajoya heyî ne tenê zindkirina pêvajoya sala 2013–2015an e û ne jî dikare tenê wekî “înîsiyatîfeke aştiyê” ya kevneşopî were şirovekirin. Di deh salên dawî de, hem li Tirkiyayê û hem li herêmê guhertinên girîng pêk hatine ku ne tenê şert û mercên şer, lê xwezaya doza kurd û şêwazên ku dewlet ji bo birêvebirina wê bikar tîne jî jinûve çêbûn.
Herwiha, ev pêvajo ji hawîrdoreke herêmî ya pir guherbar ku piştî bûyerên 7ê cotmeha 2023an derketiye holê, nayê veqetandin. Zêdebûna alozîyên têkildarî Sûriyê û Îranê û guhertina hevsengiya hêzê li Rojhilata Navîn, hemû di çarçoveya ku ev pêvajo tê de pêşve biçe, roleke girîng dilîzin.
Ev analîz destnîşan dike ku pêvajoya heyî ne tenê veguhastineke tam ji şer ber bi”aştîya demokratîk” ve ye, lê belê zêdetir nîşana guherîneke hêdî hêdî ye di şêwaza ku dewleta Tirkiyayê doza kurd rêve dibe; Modela ku bi dehsalan li ser şerê li dij çalakiyên çekdarî û ewlekarîkirina tund rawestiyabû, niha ber bi şêweyekî cûda ve diçe. Di vê modela nû de, entegrasyona siyasî ya sînorkirî, kontrola qanûnî, rêveberî û hin mekanîzmayên ewlehiyê bi hev re têne bikaranîn.
Lê ev guherîn ne bê sînor e. Pêvajoya heyî hîn jî di bin bandora avahiya netewperestîya navendî ya dewleta Tirkiyayê û şertûmercên herêmî yên derdora wê de dimeşe, ku her du jî sînor û çarçoveya vê pêvajoyê diyar kirin.
Di vê çarçoveyê de, ev lêkolîn têgeha “tevgera kurdî” wekî hebûneke siyasî ya yekparçe û yekdest nagire dest, lê belê cûdahiyê di navbera Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK), DEM Partî û Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê de, çêdike. Ev nêzîkatî li ser wê bingehê ye ku berjewendî û stratejiyên van aliyan her dem ne heman in, herçendî di navbera wan de girêdanên siyasî, rêxistinî û dîrokî hebin.
Ev lêkolîn xwe dispêre çarçoveyeke analîz ku di nava xwe de edebyatên ewlekarîkirinê (Securitization), teoriya çareseriya siyasî (Political Settlement Theory), sazûmaniya dîrokî (Historical Institutionalism) û edebyatên rêveberiya qonaxa piştî serhildanê (Post-Insurgency Governance) dihewîne.
Ev çarçove ji wê têgihiştinê dest pê dike ku şerê tirk-kurd ne tenê wekî nakokiyeke ewlehî an etnîkî tê şîrovekirin, lê belê wekî beşek ji veguherînên firehtir tê dîtin ku bi rêvebirina dewletê, jinûve rêxistinkirina qada siyasî, birêvebirina pirrengiyê, şêwazên rêveberiyê û bi guhertinên herêmî ve girêdayî ne.
Di vê analîzê de têgeha “entegrasyona siyasî ya kontrolkirî” ji bo ravekirina şêwazekî taybet a birêvebirina şer tê bikaranîn. Li gorî vê yekê, dewlet rê dide ku aktorên kurd bi awayekî sînordarkirî û hesabkirî beşdarî jiyana siyasî bibin, nûnertîya qanûnî werbigirin û di saziyên fermî de cih bigirin.
Lê di heman demê de, dewlet amûrên xwe yên qanûnî, ewlehî û rêveberî diparêze da ku sînorên vê beşdarbûnê kontrol bike û nehêle ku ev pêvajo bibe sedema guhertineke bingehîn di pênase û xwezaya dewleta neteweyî ya Tirkiyayê de.
Ev lêkolîn hewl dide bersiva vê pirsê bide:
Gelo ev pêvajoya heyî ya di navbera dewleta Tirkiyê û tevgera kurdî de nîşana derbasbûnekê ji qonaxa şer ber bi çareseriyeke siyasî ya aram û domdar e, an jî tenê vegotina şêwazeke nû ya birêvebirina doza kurd e ku di nav çarçoveya dewleta Tirkiyê de bi awayekî nermtir û bi lêçûnek kêmtir tê rêxistinkirin?
Ji bo bersivdana vê pirsê, ev lêkolîn li ser çar beşên sereke hatîye dabeşkirin:
Beşa yekem; li ser veguherîna ku ji qonaxa ewlekarîkirinê û şerê dirêj ber bi kêmbûna bandora modela çareseriya leşkerî ve çûye, disekine.
Beşa duyem; çawa doza kurd ji çarçoveya têkoşîna çekdarî derketiye û hêdî hêdî ketiye nav qada rêveberiya siyasî û qanûnî.
Beşa sêyem; li ser aboriya siyasî ya pêvajoyên tevlêkirin û kontrolkirinê radiweste, bi taybetî jî rola rêveberiyê, pêşveçûnê û saziyên herêmî di vê pêvajoyê de.
Di dawiyê de, beşa çarem sînor û derfetên pêvajoya heyî dinirxîne û li ser perspektîfên wê yên pêşerojê disekine; di nav de jî aloziya di navbera aramiya ewlehiyê û naskirina siyasî de û sînorên veguherînê di çarçoveya dewleta neteweyî ya Tirkiyayê de, disekine.
Beşa yekem: Ji ewlekarîkirina doza kurd ber bi kêmbûna karîgeriya modela çareseriya leşkerî ve
Pêvajoya siyasî ya ku niha di navbera dewleta Tirkiyê û tevgera kurdî de dimeşe, tenê bi bûyerên îro nayê ravekirin. Ji bo fêmkirina wê, pêwîst e ku li veguherînên ku di 14 salên borî de di awayê şerê de çêbûne, were nirxandin.
Mijar tenê ne ew e ku îro ji bo diyalogê zemînek siyasî ya nû derketiye holê. Di heman demê de, modela şerê dirêj ku ji salên 1980an vir ve têkiliyên her du aliyan diyar dikir, hêdî hêdî gihîştiye sînorên xwe yên siyasî, civakî û herêmî.
Ji ber vê yekê, pêvajoya heyî ne wekî encama serkeftina yek alî li ser aliyê din xuya dike. Ji wê zêdetir, ew nîşana têgihîştineke zêdetir e ku modela çareseriya leşkerî bi tenê êdî nikare bersivekê bidê pirsgirêka heyî.
Avakirina dewletê û pêvajoya ewlekarîkirinê ya demdirêj
Komara Tirkiyê ya nûjen li ser bingehek projeya neteweperwer hat damezrandin ku armanca wê avakirina neteweyek siyasî ya yekpare bû, li ser nasnameya tirkî û yekîtiya dewletê navendîkirî.
Di vê çarçoveyê de, kurd wekî komek neteweyî ya cuda di nav avahiya komarê de nehatin qebûlkirin. Ji ber vê yekê, demek dirêj bi gotarên înkarê an jî tevlîkirina wan di nasnameya giştî ya tirkî de hatin nirxandin, ku ew bi fermî jî wek “Tirkên çiyayî”hatin binavkirin (Yeğen 1999).
Ev qonax bi rêze serhildanên kurdan ve pêk hat, ku ji nava wan şoreşa herî girîng Serhildana Şêx Seîd a 1925an û serhildana Dêrsimê di dawiya salên 1930an de bû. Dewletê li hember van serhildanan nêzîkatiya wê leşkerî û ewlehiyê bû, bi armanca zêdekirina kontrola navendî û astengkirina derketina her cûre pêvajoyek siyasî ya serbixwe ya bo kurdan (McDowall 2004).
Bi ragihandina destpêkirina têkoşîna çekdarî ya Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) di sala 1984an de, Tirkiya ket nav yek ji dirêjtirîn şerên tevgerên çekdarî yên Rojhilata Navîn a hemdem.
Di deh salên piştre de, dewleta Tirkiyayê ev şer wekî gefek girîng li ser yekîtiya komarê û ewlehiya wê ya neteweyî nirxand. Ev têgihiştin bû bingehê avakirina sîstemeke ewlekarîkirinê ya dirêj, ku bandora wê ne tenê li qada leşkerî maye, lê li qanûn, rêveberiya herêmî, perwerde û qada sivîl bandora xwe çêkir (Jongerden 2007).
Ji dîtinên teoriyên ewlekarîkirinê ve, doza kurd êdî wekî mijarek siyasî ya normal ya ji bo danûstandinê di qada giştî de nayê dîtin, lê wekî rewşeke “awarte ya ewlehiyê”tê şîrovekirin. Ev yek rê li ber berfirehkirina roleke zêdetir ji bo saziyên ewlehî û dadwerî vedike û qada kurdî di bin çavdêriya domdar û dirêj de dihêle (Buzan, Wæver, û de Wilde 1998).
Ev avahiya ewlehiyê ne tenê bi karanîna tundûtûjiyê ya rasterast ve sînordar bû, lê belê rewşa civakî, demografîk û rêveberî ya herêmên kurdî jî jinûve ava kir.
Di dema salên 1990an de, bi taybetî di bin Rewşa Awarte (OHAL) de, dewleta Tirkiyayê di çarçoveya stratejiya xwe ya li dijî tevgerên çekdarî de, polîtîkayên berfireh ên koçberkirinê pêk anîn û bi sedan gundên kurdî vala kirin.
Ev pêvajo bû sedem ku têkiliya di navbera dewlet û herêma kurdî de jinûve were avakirin, ne tenê ji aliyê ewlehiyê ve, lê herwiha di warên planîkirina bajarî û avahiya civakî de jî guherînên kûr çêkirin (Jongerden 2007).
Şerê dirêj û veguherîna dewleta Tirkiyayê
Di berdewamîya şer de, ne tenê tevgera kurd hate guhartin, lê di heman demê de dewleta Tirkiyayê jî bi xwe di guhartinan re derbas bûn.
Şerê dirêj bû sedem ku rola saziyên ewlehiyê berfireh bibe, navendîbûna dewletê xurt bibe û avahiyeke pêşketî ya şerê li dijî tevgerên çekdarî were pêşxistin.
Di heman demê de, girêdana di navbera ewlehiya neteweyî û rêveberiya qada kurdî de hêdî hêdî zêde bû û ji nû ve hate rêxistinkirin.
Lê guhertina herî girîng piştî hilweşîna pêvajoya aştiyê ya 2015an derket holê. Di vê qonaxê de, dewleta Tirkiyayê ber bi modelek nû ya pêşketîtir a şerê li dijî çalakiyên çekdarî ve çû, ku zêdetir bi dron, hevrêziya berfireh a îstîxbaratê û operasyonên li derveyî sînor bikar anî. Herwiha, balê zêdetir li ser astengkirina avahiya rêxistinî ya PKKê li Iraq û Sûriyeyê hat danîn (Kasapoğlu 2021).
Ev guhertin bû sedem ku qada operasyonê ya PKKê di hundurê Tirkiyayê de bi awayekî berbiçav kêm bibe û di heman demê de şiyana wê ya ji bo pêkanîna êrîşên berfireh jî, li gorî demsalên 1990an û destpêka salên 2000an, lawaz bûye.
Tevî vê serkeftina leşkerî, dewleta Tirkiyayê nekarî serkeftinên ewlehiyê veguherîne çareseriyeke siyasî ya aram ji bo doza kurd.
Di heman demê de, modela şerê dirêj êdî heman astê seferberiya siyasî ya ku piştî 2015an polarîzasyona neteweperest xurt kir, peyda nake.
Bi kêmbûna operasyonên çekdarî di nav bajaran de û zêdebûna entegrasyona bajarî ya kurdan, bandora şer wek amûrek ji bo afirandina lihevkirina neteweyî hêdî hêdî kêm bûye.
Guhartinên civakî û aborî
Di heman demê de, ev guhertinên ewlehiyê bi veguherînên girîng ên civakî û aborî di nav Tirkiyayê û herêma kurdî de re hatin.
Di dehsalên dawî de, herêmên kurdî şahidiya pêvajoyeke berfireh a bajarvaniyê û entegrasyona kûrtir di nav aboriya neteweyî de kirin, ligel bilindbûna çînên navîn ên kurd û berfirehbûna torên perwerdehiyê û koçberiya navxweyî (Yörük 2012).
Di vê çarçoveyê de, kurd êdî ne tenê li herêmên sînorî an gundî yên wekî demsalên berê kom bûne, lê belê bûne beşek girîng ji avahiya civakî û aborî ya bajarên mezin ên wekî Stenbol, Îzmîr, Adana û Mersîn.
Ev guhertin bû sedem ku xwezaya daxwazên siyasî yên kurdan û amûrên seferberiya wan jî jinûve werin teşekirin û pêşve çûn.
Di vê çarçoveyê de, veguherînên bajarî û berfirehbûna beşdariya herêmî bûne sedem ku qada siyasî ya kurd bi xwe jinûve were teşekirin.
Wek encam, şaredarî, qadên sivîl û nûnertîya herêmî di siyaseta kurd a li Tirkiyayê de bûne hêmanên her ku diçe girîngtir, li kêleka aktorên çekdar ên kevneşopî (Dorronsoro û Watts 2009; Watts 2010).
Di vê çarçoveyê de, dewleta Tirkiyayê êdî doza kurd tenê bi amûrên ewlehî û leşkerî rêve nabe, lê bi tevlihevkirina rêbazên rêveberî, pêşkeftin, alîkariya civakî û jinûve yekkirina aborî û rêveberî ya herêma kurdî wê birêve dibe.
Erdem Yörük destnîşan dike ku polîtîkayên xizmetguzariya civakî û alîkariya dewletê di serdema AKP de ne tenê amûrên pêşkeftinê bûn, lê rolek girîng di kontrolkirina alozîya siyasî û jinûve avakirina têkiliya di navbera dewlet û civaka kurd de lîstin, nexasim li deverên xizan û bandorxwarî ji şer(Yörük 2012).
Di vê çarçoveyê de, guhertina di rêvebirina doza kurd de ne tenê veguherîn e ji şer ber bi siyasetê ve, lê belê ji modela kontrola leşkerî ya rasterast ber bi nêzîkatiyeke tevlihevtir ve ye.
Ev nêzîkatî ewlehî, rêveberî, entegrasyona aborî û kontrola rêveberî bi hev re di nav çarçoveyeke yekgirtî de birêve dibe.
Sûriya û jinûveavakirina rewşa herêmî
Piştî şerê Sûriyeyê, sînorên modela çareseriya leşkerî zêdetir zelal bûn. Ji aliyekî ve, guhertinên li bakur û rojhilatê Sûriyeyê şertûmerc ji bo aktorên kurd pêk anîn ku ezmûnek rêveberî û rêveberiya herêmî ya nû û berfireh pêş bixin, ku bi hevpeymaniyek leşkerî bi Amerîkayê ya li dij DAIŞê hat piştgirîkirin (Gunes û Lowe 2015).
Ezmûna Rêveberiya Xweser jî alozî û lawaziyên rêkeftinên siyasî yên ku li ser hevsengiyên guherbar ên herêmî û navneteweyî têne avakirin, eşkere kir. Tevî destkeftiyên leşkerî û siyasî, projeya kurd li Sûriyeyê hîn jî di bin zextên Tirkiyê û rejîma Sûriyeyê de maye, herwiha bandora guhertinên siyaseta Amerîka û hevsengiyên berfireh ên herêmî jî li ser wê berdewam e.
Di aliyê din de, şerê Sûriyeyê bû sedem ku dewleta Tirkiyayê berfirehkirina stratejiya xwe ya ewlehiyê li derveyî sînorên xwe pêk bîne, bi rêya operasyonên leşkerî yên rasterast li bakurê Sûriyeyê û Iraqê û avakirina deverên controlkirina ewlehî li derveyî sînor. Lê belê, ev berfirehbûn ne bû çareseriyek ji bo doza kurd, lê belê di çarçoveyek herêmî ya tevlihevtir de jinûve hilberand.
Herwiha, guhertinên piştî 7ê cotmeha 2023yan, girêdana di navbera hesabên Tirkiyayê û fikarên derbarê jinûveşekildana hevsengiyên herêmî li Sûriya û Îranê de û ne tenê rêveberiya qada kurdî di nav sînorên Tirkiyayê de, zêde kirine. Ji vê perspektîfê ve, pirsgirêka kurd êdî ne tenê meseleyeke navxweyî ya dewleta Tirkiyayê ye, lê bûye beşek ji jinûveşekildana jîngeha ewlehiya herêmî ya li dora Tirkiyayê.
Ji çareseriya leşkerî ber bi rêveberiya nakokiyan ve
Di vê çarçoveyê de, ev veguherîn bi hev re nîşan didin ku şerê dirêj hêdî hêdî gihîştiye sînorên şiyana xwe ji bo hilberandina aramiya siyasî ya domdar.
Dewleta Tirkiyayê di kêmkirina gefên rasterast ên leşkerî di nav sînorên xwe de serkeftin bi dest xistiye, lê belê nekarîye doza kurd wek mijareke têkildarî naskirinê siyasî, nûnertî û rêveberiya pirrengiyê di nav komarê de çareser bike.
Di aliyê din de, tevgera kurdî nekariye têkoşîna çekdarî an veguherînên herêmî veguherîne rêkeftineke siyasî ya aram û bi awayekî domdar û naskirî.
Lê belê, ev rewş ne pêwîst e were fêmkirin wek veguherînek rasterast ber bi “aştîyê”an jî çareseriyeke demokratîk a berfireh, lê belê nîşan dide rêbazê rêveberiya dewleta Tirkiyayê ya doza ukurd hêdî hêdî veguherînek çêdibe: Ji hewldana “çareseriya leşkerî” ya giştî ber bi modelek nermtir ve, ku li ser bingeha tevlîkirina sînorkirî ya siyasî, rêveberiya qanûnî, rêveberî û kêmkirina lêçûnên pevçûnê ye, bêyî ku ev şer tam bidawî bike.
Di vê çarçoveyê de, pêvajoya ku ji sala 2024an vir ve dest pê kiriye, ne tê wateya tam “bidawîkirina şer”, lê belê zêdetir hewldanek ji bo jinûve avakirina têkiliya di navbera dewlet û qada kurdî de, piştî ku modela şerê dirêj û sînorên nêzîkatiya leşkerî ya zexm gihîştin astên xwe, nîşan dide.
Beşa duyem: Jinûve avakirina doza kurd ji serhildanê ber bi rêveberiya siyasî ve
Eger beşa berê nîşan dabû ku şerê dirêj gihîştiye sînorên şiyana xwe ji bo hilberandina aramiya siyasî ya domdar, pirsa sereke ya ku li vir derdikeve ev e: Dewleta Tirkiyayê piştî ku modela çareseriya leşkerî qedand, kîjan model hewl dide ava bike?
Di vê çarçoveyê de, ev lêkolîn destnîşan dike ku pêvajoya ku ji sala 2024an vir ve dest pê kiriye ne tenê armanc dike ku dawî li tundûtûjiya çekdarî bîne, lê di heman demê de hewl dide qada kurdî di çarçoveyek sazûmanî û qanûnî ya rêkûpêk de jinûve rêxistin bike, li ser bingeha tevliheviya entegrasyona siyasî ya sînorkirî, kontrola qanûnî û jinûve avakirina têkiliyên di navbera dewlet û aktorên kurd de, bêyî ku ev pêvajo neçar bike ku bigihîje jinûve pênasekirineke giştî ya neteweperweriya Tirkiyayê.
Li gorî vê dîtinê, guhartina heyî tenê bi têgeha “aştîyê”nayê fêmkirin, lê wekî veguherînek hêdî-hêdî ye ji rêveberiya çer bi rêya şerê vekirî ber bi rêveberiya wê bi awayekî qanûnî, saziyên dewletî û mekanîzmayên rêveberiya siyasî ve.
Çima pêvajoya 2024an ji pêvajoya 2013-2015an cuda ye?
Tevî ku di rengê wê yê derve de, di navbera her du pêvajoyan nêzikbûn hene, lê çarçoveya ku pêvajoya 2024an tê de pêk tê bi awayekî bingehîn ji çarçoveya 2013–2015an cuda ye.
Pêvajoya aştiyê ya berê bi piranî li ser têgihîştin û ragihandinên siyasî yên nefermî di navbera hikûmeta AKP û Ebdullah Ocalan de ava bûbû, bêyî ku çarçoveyeke qanûnî ya zelal, mekanîzmayên pêkanîna aram an jî garantiyên siyasî yên hevbeş hebin, ku vê yekê hişt ku li hember guhartinên herêmî û siyasî pir qels be (Sarvan 2020).
Şerê Sûriyayê, derketina Rêveberiya Xweser li bakur rojhilatê Sûriyeyê û guhertinên piştî şerê Kobaniyê, bi hev re rolek girîng di jinûve rengdayîna hevsengiya hêzê ya herêmî de lîstin.
Ev pêvajo kir ku dewleta Tirkiyayê derketina kurdan a li herêmê wekî gefek stratejîk binirxîne, ku ev yek ji bow ê sînorê doza kurdan di hundirê Tirkiyayê de jî derbas dike.
Arîn Yavuz Savran di lêkolîna xwe ya li ser têkçûna pêvajoya aştiyê ya Tirkiya–Kurdan de destnîşan dike ku hilweşîna pêvajoya 2013–2015 ne tenê encama kêmasiya baweriyê an lawazbûna saziyan bûn. Lê belê, girêdayî guhertinên hevsengiya hêzê yên piştî şerê Sûriyeyê bûn, ji ber ku dewleta Tirkiyayê derketina aktorên kurd ên herêmî wekî pêşveçûnek dît ku dikare qada kurdî bi awayekî jinûve reng bide û hevsengiyên kevneşopî yên nav Tirkiya û herêmê bike nav metirsiyê (Savran 2020).
Pêvajoya heyî piştî salên zêdebûna şer, di demekê de ku şiyana PKKê ya ji bo çalakiyê di nav Tirkiyayê de kêm bûye û destwerdanên sînorî yên Tirkiyayê berfireh bûne, pêk tê. Di heman demê de bi guhertinên civakî û aborî di hundirê Tirkiyayê de û hawîrdorek herêmî ya pir aloztir piştî 7ê cotmeha 2023an re têkildar e. Ji ber vê yekê, pirsa navendî êdî ne tenê rawestandina şer e, lê belê rêxistinkirina qada kurdî ye piştî qedandina modela şerê dirêj.
Ocalan û guhertina ji şer ber bi rêveberiyê ve
Pêvajoya heyî bêyî analîzkirina guhartina rewşenbîrî û siyasî ya di gotara Ebdullah Ocalan de ji dema girtina wî di sala 1999an de nayê fêmkirin. Ji wê demê ve, Ocalan hêdî hêdî ji modela dewleta neteweyî ya kurd wekî armanca dawîn a tevgerê dûr ketiye, li şûna wê têgehên wekî “neteweya demokratîk”, “konfederalîzma demokratîk” û “xwerêveberiya demokratîk” pêşniyar kiriye (Öcalan 2011).
Lêbelê, ev guhartin divê ne tenê wekî revîzyonek rewşenbîrî ya abstrakt were fêmkirin, lê belê wekî îfadeyek hişmendiya zêde ya li ser sînorkirinên şerekî dirêjkirî û astengiyên modelek dewleta neteweyî ya hişk di nav çarçovên Tirkiya û herêmî de.
Ji vê perspektîfê ve, armanca sereke ya tevgera kurd – an jî qet nebe beşek girîng a gotara wê ya siyasî – êdî ne avakirina dewletek neteweyî ya serbixwe ye, lê belê jinûveorganîzekirina têkiliya di navbera kurdan û dewletê de di çarçoveyên nermtir ên têkildarî rêveberiya herêmî, temsîliyeta siyasî, naskirina çandî û jinûvedabeşkirina hêzê di qada siyasî de ye.
Hin lêkolînan ev guhartin wekî veguherînek îdeolojîk di nav tevgera kurd de şîrove kirine, ji modela rizgariya neteweyî û dewletek serbixwe ber bi modelên demokrasiya radîkal, rêveberiya xweser û nenavendîbûna siyasî ve diçe, nemaze piştî girtina Ocalan di sala 1999an de û jinûveformulekirina gotara siyasî ya tevgera kurd (Akkaya û Jongerden 2012; Gunes 2020).
Wekî din, helwesta Ocalan di nav pêvajoya heyî de ji helwesta wî ya di qonaxên berê de cuda ye. Ji bo dewleta tirk, ew êdî ne tenê wekî serokê tevgerek çekdarî tê dîtin, lê di heman demê de wekî aktorê ku herî zêde dikare her veguherînek ji têkoşîna çekdarî ber bi tevlêbûna siyasî rewa bike tê dîtin. Berevajî vê, di beşek girîng a tevgera kurd de, ew hîn jî helwestek sembolîk û rêxistinî diparêze ku dihêle ew bandorê li ser rêça veguherînên heyî bike.
Gelek komên kurdî serkeftina pêvajoya heyî bi jinûvepênasekirina statuya yasayî ya Ocalan wekî desthilatdariya siyasî ya sereke ku dikare veguheztina ji têkoşîna çekdarî ber bi danûstandinên siyasî û sazûmanî ve bi rê ve bibe ve girê dane. Di vê çarçoveyê de, daxwazên der barê pêkanîna “mafê hêviyê” û rêdana berfirehkirina kanalên siyasî û yasayî yên ragihandinê bi wî re di çarçoveya pêvajoya berdewam de derketine holê (Yekîneya Lêkolînên Tirkî 2026).
Ji ber vê yekê, nîqaşa mezinbûyî ya li dora “mafê hêviyê”, şert û mercên girtina wî û îhtîmala dayîna rolek danûstandinê an yasayî ji wî re ne tenê bi doza wî ya takekesî ve girêdayî ye, lê di heman demê de bi helwesta wî di nav pêvajoya jinûvesazkirina têkiliya di navbera dewlet û tevgera kurdî de jî ve girêdayî ye. Raportên dawî nîşan didin ku serkeftina pêvajoya heyî her ku diçe bi şiyana Ocalan ve girêdayî ye ku di her veguheztinek rêkûpêk de ber bi bidawîanîna têkoşîna çekdarî ve rola “navbeynkarê sereke” an “navbeynkarê navxweyî” bilîze (Al-Monitor 2025).
Erdogan û guhartinên di nav dewletê de
Lêbelê, pêvajoya heyî ne tenê bi guhartinên di nav tevgera kurd de ve girêdayî ye, lê di heman demê de bi jinûveavakirina hevsengiya hêzê di nav dewleta Tirkiyayê de jî ve girêdayî ye. Di salên dawî de, pergala siyasî ya Tirkiyayê bi zehmetiyên aborî yên dirêj û kêmbûnek nisbî di serdestiya hilbijartinê ya Partiya Edalet û Geşepêdanê (AKP) de, ligel guhertinên di şêwazên polarîzasyona siyasî de û kêmbûna bandora seferberiya neteweperest a kevneşopî li gorî serdema piştî 2015an re rû bi rû maye.
Di vê çarçoveyê de, pirsgirêka kurd xuya dike ku beşek ji pêvajoyek berfirehtir e ku bi jinûveorganîzekirina peyzaja siyasî û hilbijartinê di nav Tirkiyayê de ve girêdayî ye, ne tenê mijarek ewlehiyê ya cuda.
Wekî din, windakirina hevpeymaniya desthilatdar di hilbijartinên şaredariyê yên 2024an de beşdarî jinûvenirxandina lêçûna polarîzasyona neteweperest a tûj a berdewam kir, nemaze ji ber girîngiya zêde ya dengên kurdan li bajarên mezin.
Lêbelê, guhartina herî girîng di helwesta guhêrbar a dezgeha ewlehiya neteweperwer bi xwe de ye. Di pêvajoya 2013-2015an de, nêzîkbûna bi Ocalan û PKKyê re rastî dijberiyeke berfireh a neteweperwer hat, lê pêvajoya niha bi kesayetên neteweperwer ên navdar – bi taybetî Devlet Bahçeli – pêk tê ku piştgirî didin hin aliyên pêvajoyê an jî ji bo pêwîstiya avakirina çarçoveyek siyasî û yasayî ji bo wê parêzvaniyê dikin.
Ev nayê wê wateyê ku dezgeha neteweperwer a tirk dev ji têgihna xwe ya kevneşopî ya yekîtiya dewletê berdaye, lê ew nîşan dide ku guhartineke beşî di pênaseya “berjewendiya neteweyî” de heye. Li şûna ku her vebûnek siyasî ya ber bi tevgera kurd ve wekî gefek bi xwe bibînin, beşên di nav dezgeha ewlehiya neteweyî de dest pê kirine ku bibînin ku birêvebirina dawiya têkoşîna çekdarî ya tevgera kurd bi awayekî kontrolkirî dibe ku ji berdewamiya şerê vekirî erzantir û aramtir be.
Ji şer ber bi rêveberiya yasayî û siyasî
Yek ji guhartinên herî girîng di pêvajoya heyî de veguhestina gav bi gav a nîqaşê ji qada leşkerî û ewlehiyê ber bi qada yasayî û sazûmanî ye. Di navbera salên 2025-2026an de, li ser qanûnên taybetî yên pêvajoyê, komîteyên parlemanî û rêziknameyên têkildarî bêçekkirinê, ligel reformên yasayî yên derbarê rêveberiya herêmî û temsîliyeta siyasî de, nîqaş zêde bûn.
Wekî din, daxuyaniyên ku ji hêla rêberên kurd û Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan (DEM) ve hatine dayîn, serkeftina pêvajoyê bi pejirandina “qanûnên aştiyê” û pêkanîna reformên yasayî ve girêdidin ku dê berfirehkirina qada siyasî û sivîl a kurd, di nav de mafên çandî, zimanî û olî, garantî bikin (Al Jazeera Arabic 2025).
Herwiha qonaxa heyî şahidiya nîqaşên zêde yên li ser avakirina çarçoveyek yasayî û saziyî ji bo rêkxistina veguhastina ji têkoşîna çekdarî bo qada siyasî kiriye. Ev mijarên wekî bêçekkirin, jinûvebicîhkirina şervanan, reformên dadwerî, rêveberiya herêmî û qanûna “mafê hêviyê” ya bi Ocalan ve girêdayî vedihewîne. Komîteya Hevgirtina Neteweyî, Biratî û Demokrasiyê ya Parlamentoya Tirkiyayê çend ji van mijaran di nav pêşniyarên têkildarî qanûnên dijî terorê, statuya şaredariyan û garantiyên yasayî yên ji bo serdema piştî şer de nîqaş kir (Yekîneya Lêkolînên Tirkî 2026).
Raportên din jî nîşan didin ku di nav Parlamentoya Tirkiyayê de nîqaşên berdewam ên li ser avakirina komîteyek siyasî-yasayî ji bo çavdêriya pêvajoyê, herwiha guhartinên potansiyel ên têkildarî rêveberan şaredariyan, hin madeyên qanûna dijî terorê û mijara “mafê hêviyê” ya bi Ocalan ve girêdayî hene (France 24 Arabic 2025; Al Majalla 2025).
Lêbelê, ev veguherîna bo çarçoveyek yasayî ne hewce ye ku veguherînek demokratîk a berfireh nîşan bide. Berevajî vê, ew dikare hewldanek nîşan bide ji bo jinûveorganîzekirina qada kurdî di modelek ewlehiyê ya aramtir û kêmtir lêçûn de, di heman demê de sînorên bingehîn ên ku ji hêla dewleta neteweyî ya tirk ve hatine ferzkirin biparêze.
Di vê çarçoveyê de, pêvajoya heyî nêzîktirî modelek “rêveberiya siyasî-ewlehiyê ya hîbrîd” xuya dike, ku entegrasyona sînorkirî, dorpêçkirin, kontrola yasayî û berdewamiya hin tedbîrên ewlehiyê bi hev re dike.
Ji ber vê yekê, pêvajoya berdewam ne bidawîbûnek tevahî ya pevçûna tirk-kurd temsîl dike, lê belê guhertinek di amûrên ku ji bo birêvebirina wê têne bi kar anîn û xwezaya têkiliya di navbera dewlet û qada kurdî de piştî xilasbûna modela şerê dirêjkirî.
Beşa sêyem: Aboriya siyasî ya entegrasyon û ragirtinê
Pirsgirêka kurd li Tirkiyayê ne tenê bi rêya tedbîrên ewlehiyê tê birêvebirin. Li kêleka leşkerîkirin, sepandina qanûnê û dij-terorîzmê, dewleta Tirkiyayê di dehsalên dawî de amûrên din jî pêşxistiye da ku qada kurdî ji nû ve birêxistin bike, di nav de pêşveçûn, alîkariya civakî, rêveberiya herêmî û rêveberiya bajarî. Ji ber vê yekê, têgihaştina pêvajoya heyî hewce dike ku meriv wê ne tenê wekî veguheztinek ji şer ber bi siyasetê ve bibîne, lê di heman demê de wekî veguheztinek ji kontrola leşkerî ya rasterast ber bi modelek berfirehtir a dorpêçkirina civakî-aborî û îdarî ve jî bibîne.
Xebata civaknasê tirk Erdem Yörük li ser alîkariya civakî û pevçûna kurdan di nav lêkolînên herî girîng de ye ku vê guhartinê çareser dike. Yörük îdîa dike ku bernameyên alîkariya civakî li Tirkiyayê bi awayekî nehevseng ber bi kurdan û herêmên kurdî ve, nemaze kesên ku ji nav bajêr koçber bûne, hatine rêvekirin û ev newekhevî tenê bi xizaniyê nayê ravekirin. Berevajî vê, ew bi karanîna refaha civakî wekî amûrek ji bo ragirtina nearamiya siyasî ya kurdan ve girêdayî ye. Ew encam dide ku dewleta Tirkiyayê ne tenê li cihê ku xizanî heye, lê di heman demê de li cihê ku xizan dibin siyasî jî alîkariyê peyda dike (Yörük 2012).
Di vê wateyê de, entegrasyona aborî û civakî wekî alternatîfek tevahî ya ewlekarîkirinê xuya nake, lê belê wekî berfirehkirina wê bi rêbazên cuda xuya dike. Dewlet ne tenê şiyanên leşkerî yên PKKyê kêm dike, lê di heman demê de hewl dide ku qada civakî ya ku tevgera kurd hişt ku berdewam bike û berfireh bibe ji nû ve şekil bide. Ev yek entegrekirina komên kurd ên xizan di nav torên xizmetguzariyê de, berfirehkirina hebûna dewletê li bajarên kurdan û girêdana nifûsa herêmî bi saziyên dewletê re bi rêya xizmetguzarî, alîkarî û pêşkeftinê vedihewîne.
Ev alî piştî pêlên koçberiya navxweyî di salên 1990î de girîngiyek taybetî bi dest xist. Siyasetên awarte û koçberiyê li herêmên kurdan bûn sedema koçberiyek mezin a nifûsê ji gundan ber bi bajaran ve, hem li başûrê rojhilatê Tirkiyayê û hem jî ber bi bajarên mezin ên li rojavayê Tirkiyayê. Li gorî Yörük, ev guhertin beşdarî afirandina proletaryayek kurd a xizan a bajarî bû ku bû beşek girîng a siyaseta bajarî, hilbijartinê û civakî li Tirkiyayê (Yörük 2012).
Bi vî awayî, pirsa kurd êdî bi çiya, sînor an gundan ve sînordar nîne, lê di taxên xizan, şaredariyan, bazara kar a nefermî, torên xizmetguzariya civakî û siyasetên pêşkeftina herêmî de heye. Girîngiya vê guhartinê di ravekirina wê de ye ku çima modela dijleşkerî bi tena serê xwe êdî têrê nake. Qada kurdî êdî ne tenê qadeke leşkerî ye, lê bûye qadeke berfireh a bajarî, civakî û aborî ku amûrên rêveberiyê yên tevlihevtir hewce dike.
Di vê çarçoveyê de, “entegrasyona siyasî ya kontrolkirî” dikare wekî beşek ji aboriyek siyasî ya berfirehtir a dorpêçkirinê were fêmkirin. Ew ne naskirina siyasî ya tevahî ya kurdan, ne jî jinûveavakirina komarê li ser bingehek piralî nîşan dide, lê belê berfirehkirinek sînorkirî û hesabkirî ya kanalên ji bo entegrasyona civakî û siyasî nîşan dide, di heman demê de dewlet şiyana kontrolkirina sînorên vê entegrasyonê bi qanûnî û îdarî diparêze.
Rêveberiya herêmî wekî yek ji qadên herî girîng ên vê aloziyê derdikeve holê. Ji aliyekî ve, şaredariyên kurd qadeke navendî ji bo îfadeya siyasî, xizmetguzarî û temsîliyeta herêmî temsîl dikin. Ji aliyekî din ve, dewletê bi berdewamî ew wekî qadeke potansiyel ji bo vejandina bandora siyasî ya kurd bi kar aniye, nemaze bi rêya tawanbarkirinên girêdana bi PKKyê re. Ji ber vê yekê, siyaseta tayînkirina qeyûman ji bo şaredariyên hilbijartî mînakeke zelal a têkiliya di navbera entegrasyon û kontrolê de temsîl dike: Dewlet destûrê dide beşdarbûna hilbijartinê lê mafê xwe diparêze ku dema ku wekî gefek ewlehî an siyasî were şîrovekirin, encamên wê asteng bike.
Nicole Watts di lêkolînên xwe yên li ser siyaseta herêmî ya kurd li Tirkiyayê de nîqaş kir ku ji salên 1990î vir ve şaredariyên kurd çawa bûne qadên alternatîf ji bo ji nû ve hilberandina nasnameya siyasî ya kurd û avakirina torên civakî û xizmetê yên herêmî û wan kirine çavkaniyek domdar a aloziyê bi dewleta navendî re (Watts 2010).
Ev mijar bi taybetî ji bo pêvajoya heyî girîng e, ji ber ku raporên dawî nîşan didin ku nîqaşên parlemanî li ser çarçoveya qanûnî ya pêvajoyê guhertinên potansiyel ên têkildarî dûrxistina şaredarên hilbijartî û tayînkirina mufetîşan û herwiha nîqaşên li ser “mafê hêviyê” yê Ocalan û hin rêziknameyên qanûnî yên têkildarî bêçekkirinê vedihewîne. Raporek ku ji hêla France 24 Arabic ve li ser nîqaşên parlemanî yên li dora pêvajoya nû hatî weşandin destnîşan kir ku hikûmeta Tirkiyayê di çarçoveya pêvajoya berdewam de pakêtek reformên qanûnî yên têkildarî rêveberiya herêmî û qanûnên dijî-terorê dinirxîne (France 24 Arabic 2026). Kovara El-Majala, di raporek analîtîk a bi navê “Tirkiya… nakokiya destûrî Pêvajoya Aştiyê asteng dike”, nîqaşa berdewam a di nav dewleta Tirkiyayê de li ser sînorên reformên gengaz bêyî ku avahiya navendî ya komarê têk bibe, nirxand (Al Majalla 2025).
Lêbelê, ev nayê wê wateyê ku dewlet ber bi nenavendîkirineke demokratîk a berfireh ve diçe. Guman ew e ku tiştê ku diqewime hewldanek e ji bo jinûvesererastkirina têkiliya bi qada kurdan re, vekirina hin kanalên ji bo entegrasyona siyasî û qanûnî di heman demê de parastina şiyana dewleta navendî ya destwerdanê dema ku pêwîst be. Xwezaya hîbrîd a pêvajoyê li vir e: Ne tepeserkirina leşkerî ya saf e û ne jî çareseriyek demokratîk a berfireh e, lê belê modelek e ku entegrasyon û dorpêçkirinê bi hev re dike yek.
Bi vî awayî, aboriya siyasî ya pêvajoya heyî eşkere dike ku dewleta Tirkiyayê hewl dide qonaxa piştî têkoşîna çekdarî bi sê amûrên hevgirtî bi rê ve bibe: Kêmkirina şiyanên leşkerî yên tevgera çekdarî, berfirehkirina kanalên sînorkirî ji bo entegrasyona civakî û siyasî û parastina kontrolên qanûnî û îdarî yên ku rê li ber pêşketina entegrasyonê bo naskirina siyasî ya tevahî digirin.
Ji ber vê yekê, serkeftina pêvajoya heyî ne tenê bi bêçekbûnê ve girêdayî ye, lê di heman demê de bi wê yekê ve jî girêdayî ye ka gelo dewlet dê bihêle ku entegrasyon ji amûrek dorpêçkirinê veguhere rêyeke siyasî ya aram. Ger entegrasyon şertî, sînorkirî bimîne û bi wesayet û zordariya qanûnî ya berdewam re be, pêvajo dibe ku aramiya ewlehiyê ya demkurt çêbike, lê ew ê kokên pirsa kurd saxlem bihêle. Lêbelê, ger entegrasyon bi reformên rastîn ên qanûnî û sazûmanî di rêveberiya herêmî, temsîliyeta siyasî û mafên çandî de were, ew dikare bibe xalek ketinê ji bo çareseriyeke domdartir.
Beşa çarem: Sînorên pêvajoya nû û pêkaniyên wê
Tevî veguherînên ku di têkiliya di navbera dewleta Tirkiyayê û tevgera kurd de çêdibin, pêvajoya berdewam hîn jî ji hêla nakokiyên kûr ên avahîsaziyê ve tê rêvebirin ku pêşeroja wê ji gelek îhtimalan re vekirî dihêle. Her çend pêşketinên heyî nîşan didin ku gav bi gav ji şerê vekirî ber bi rêvebirineke sazûmanîtir a pevçûnê ve diçe, ev nayê wê wateyê ku dewleta Tirkiyayê ber bi çareseriyeke demokratîk a berfireh an jî naskirina siyasî ya tevahî ya kurdan wekî komeke pêkhatî di nav komarê de ve diçe.
Ji ber vê yekê, pirsa navendî ne tenê îhtîmala bidawîanîna tundûtûjiya çekdarî, lê di heman demê de xwezaya pergala siyasî ya ku dibe ku ji dawiya şer derkeve holê jî eleqedar dike.
Cudahiya di navbera retorîk û pratîkê de
Yek ji nakokiyên herî berbiçav ên pêvajoya heyî, cudahiya domdar di navbera retorîka “normalîzekirin” an “aştî” û pratîkên ewlehî û yasayî yên li ser erdê de ye. Her çend behsa qanûnên aştiyê, jinûvevejînê û çareseriyên siyasî tê kirin jî, siyasetên tayînkirina qeyûman ji bo şaredariyên kurd, dozên li gorî qanûnên terorê û sînordarkirinên li ser qadên siyasî û sivîl ên kurd bênavber berdewam dikin.
Ev nakokî nîşan dide ku dewleta tirk bi tevahî avahiya ewlekarîkirinê ya ku di dehsalên berê de hatibû avakirin terk nekiriye, lê belê hewl dide ku wê di çarçoveyek yasayî û sazûmanîtir de jinûvebirêxistin bike. Bi gotineke din, veguherîna berdewam dibe ku veguherînek ji ewlekarîkirina leşkerî ya rasterast ber bi formên nermtir ên kontrola yasayî û rêveberî nîşan bide.
Kovara El-Majala di rapora xwe ya li ser pêvajoya nû de behsa vê nakokiyê kir û destnîşan kir ku nakokiyên di nav dewleta Tirkiyayê de ne tenê li ser awayê bidawîanîna pevçûnê, lê di heman demê de li ser sînorên reformên gengaz bêyî ku avahiya navendî û neteweperest a komarê têk bibe jî dizivirin (Al Majalla 2025).
Wekî din, nîqaşa berdewam a li ser wesayetan, girtinên siyasî û qanûnên dijî-terorê nîşan dide ku qada kurdî hîn jî, bi kêmanî beşek jê, bi perspektîfa gefên ewlehiyê tê dîtin, heta di qonaxa “entegrasyonê” de jî.
Sekinîna pêvajoyê di sala 2026an de, sînordarkirinên berdewam ên serdanên Ocalan û pêkanîna hêdî ya reformên qanûnî yên ku hatine nîqaşkirin gumanên di nav derdorên kurdî de di derbarê asta veguherîna berdewam û amadebûna dewletê ji bo derbasbûna ji retorîka siyasî ber bi guhertina sazûmanî ya rastîn ve xurt kirine (Yekîneya Lêkolînên Tirkî 2026).
Sînorên yekbûna siyasî
Pêvajoya heyî di heman demê de pirsek li ser xwezaya “yekbûnê” derdixe holê. Dewleta Tirkiyayê xuya dike ku amade ye hin kanalên beşdariya siyasî û yasayî ya kurdan berfireh bike, lê hîn jî amadebûnek zelal nîşan nedaye ku bingehên neteweperestiya navendî yên ku komar li ser wan hatiye avakirin ji nû ve pênase bike.
Bi vî awayî, “yekbûna siyasî ya kontrolkirî” dibe ku rê bide berfirehkirina qada siyasî û yasayî, jinûvevejandina hin aktorên berê, û kêmkirina tundûtûjiyê, lê ne hewce ye ku ev yek naskirina destûrî ya kurdan, veguhastina modelek piralî ya berfireh, an jî jinûvedabeşkirina bingehîn a hêzê di navbera navend û derdorê de nîşan bide.
Lêkolînên Mihemed, Romano û yên din ên li ser nakokiya kurdan nîşan dane ku bingeha krîzê ne tenê bi tundûtûjî, pêşkeftin, an jî marjînalîzekirina aborî ve girêdayî ye, lê di heman demê de bi mijara naskirina siyasî û nasnameya komî ve jî girêdayî ye (Mohammed and Romano 2025). Ji vê perspektîfê ve, her pêvajoyek ku tenê li ser aramiya ewlehiyê disekine bêyî ku pirsa naskirinê çareser bike, dibe ku kapasîteya wê ya ji bo hilberandina çareseriyek mayînde sînordar be.
Nicole Watts û lêkolînerên din jî destnîşan kirine ku rageşiya di navbera navendîbûna dewleta neteweyî û daxwazên kurdan ên ji bo temsîlkirin û naskirinê de yek ji sabîtên bingehîn maye ku pêşveçûna pevçûnê bi rê ve biriye, heta di demên vebûna siyasî ya heta radeyekê vekirî de jî.
Pirbûna aktorên kurd û hesabên wan ên cuda
Ji aliyekî din ve, “tevgera kurd” nikare wekî blokek siyasî ya bi tevahî yekgirtî were hesibandin. Di navbera PKK, Partiya Wekhevî û Demokrasiyê ya Gelan, Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê û aktorên kurd ên li dîasporaya ewropayî de cudahî hene.
Her çend PKK dibe ku bi rêvebirina veguherînek rêkûpêk ji têkoşîna çekdarî ber bi qada siyasî ve eleqedar be jî, hêzên siyasî yên Kurd ên ku bi qanûnî hatine naskirin di nav Tirkiyayê de di çarçoveya pêşîniyên têkildarî hilbijartin, rêveberiya herêmî û mafên qanûnî û sivîl de dixebitin.
Lêbelê, Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê bi pirsgirêkên cuda yên têkildarî pêşeroja rejîma Sûriyayê, têkiliya wê bi Amerîka, zexta Tirkiyayê û dînamîkên hêza herêmî yên berfirehtir re rû bi rû dimîne.
Ji ber vê yekê, her pêvajoyek siyasî di nav Tirkiyayê de dê ji hêla pêşîniyên cihêreng ên aktorên kurd bi xwe ve bandor bimîne, ne tenê ji hêla têkiliya di navbera dewlet û PKKyê de.
Herwiha, civaka kurd li Tirkiyayê blokek civakî an siyasî ya homojen pêk nayne. Berevajî vê, ew ji aktor û tebeqeyên civakî yên cihêreng pêk tê, di nav de partiyên siyasî yên qanûnî, elîtên herêmî, çînên navîn ên bajarî, rêxistinên civaka sivîl û torên aborî û çandî, ku hemî di pêşîniyên xwe û nêzîkatiyên xwe yên têkiliya xwe bi dewleta Tirkiyayê re ji hev cuda ne. Ji ber vê yekê, aramiya her pêvajoyek siyasî ne tenê bi têgihaştinek di navbera dewlet û PKKyê de, lê di heman demê de bi şiyana wê ya çêkirina meşrûiyeta civakî ya berfirehtir di nav civaka kurd de jî girêdayî ye (Watts 2010; Gunes 2020).
Krîz wekî krîzeke nasname û rewabûnê
Wêneyên dawî yên li ser “ewlehiya ontolojîk” û nakokiyên nasnameyê nîşan didin ku hin nakokî ne tenê ji ber berjewendiyên madî an hesabên ewlehiyê, lê di heman demê de ji ber fikarên têkildarî nasnameya kolektîf û têgihîştina xwe û yên din jî berdewam dikin (Rumelili û Çelik 2017).
Di rewşa tirk-kurd de, nakokî ne tenê wekî têkoşînek li ser desthilatdarî an mafan xuya dike, lê di heman demê de wekî pevçûnek li ser pênasekirina netewe û komarê û sînorên girêdana siyasî û çandî di nav dewletê de jî xuya dike.
Bahar Rumelî û Sinan Celal Çelik li ser têgiha “aştîya rikberî” an “aştîya kêferatê” nîqaş kirin û pêşniyar kirin ku dibe ku hin nakokî bi tevahî neyên çareserkirin, lê di çarçoveyekê de werin jinûveavakirin ku rê dide birêvebirina rikberî û cudahiyan bêyî ku vegerin şerê giştî (Rumelili û Çelik 2017).
Ev nêzîkatî bi taybetî ji bo rewşa niha ya Tirkiyayê girîng e, ji ber ku pêvajoya berdewam dibe ku rê li ber lihevkirinek neteweyî ya berfireh negire, lê dibe ku rê li ber formek jiyana teng, aramiya nazik, an rêveberiya nakokiyan di nav sînorên sazûmanî yên kontrolkirî de veke.
Wekî din, wêjeya li ser “qurbanîbûna rikberiyê” (Competitive Victimhood) û “exlaqên pevçûnê” (Ethos of Conflict) nîşan dide ku dehsalên şerê dirêj di nav civakên Tirkiyayê û kurdan de di derbarê rewabûn, bîr, tundûtûjî û nasnameyê de vegotinên rikberiyê afirandine. Ev yek veguherîna ji şer ber bi siyasetê ve ji gihaştina peymanek ewlehî an qanûnî pir tevlihevtir dike.
Senaryoyên pêkan
Ji ber van nakokiyan, pêvajoya heyî ji bo sê senaryoyên sereke vekirî xuya dike.
A yekem: Entegrasyoneke kontrolkirî û heta radeyekê aram
Ev senaryoya herî pêkan e di demek nêzîk de, ku tê de dewleta tirk di kêmkirina asta tundûtûjiyê û jinûveentegrekirina hin aktorên kurd di nav pergala siyasî de, digel berfirehkirineke sînorkirî ya qada qanûnî û siyasî, bêyî ku cewhera dewleta neteweyî ya tirk bi bingehîn biguhezîne, bi ser dikeve.
Di vê senaryoyê de, pirsgirêka kurd ji dosyayeke ewlehiyê ya vekirî vediguhere mijareke ku bi rêya qanûn, parlemento, rêveberiya herêmî û siyasî tê birêvebirin.
Duyem: Rewşa aram a birêvekirî
Di vê senaryoyê de, pêvajo bi fermî bêyî pêşveçûneke siyasî ya girîng berdewam dike, ku di encamê de dibe sedema kêmkirina tengezariyan an cemidandina nisbî ya pevçûnê, bêyî ku bigihîje çareseriyeke aram an jî pirsgirêkên naskirin, temsîlkirin û rêveberiya herêmî çareser bike.
Hin pêşketinên dawî piştgirî didin vê îhtîmalê, nemaze pêkanîna hêdî ya pêşniyarên qanûnî yên têkildarî pêvajoyê, nakokiya berdewam li ser rêza gavên bêçekkirin û reformên siyasî û hevgirtina di navbera hesabên hilbijartinê yên navxweyî û pêşketinên herêmî yên li dora Tirkiyayê de (Yekîneya Lêkolînên Tirkî 2026).
Di vê rewşê de, “aştî” dikare tenê bibe rêvebirineke demdirêj a krîzê.
Sêyem: Vegera ewlehîkirinê
Senaryoya sêyemîn têkçûna pêvajoya aştiyê û vegera bo nêzîkatiyek ewlehiyê ya hişk vedihewîne, nemaze heke qonaxa din bi aloziyek herêmî ya nû, guhartinek di hesabên hilbijartinê yên di nav Tirkiyayê de, têkçûna têgihaştinên heyî, an jî têkçûna avakirina baweriyê di navbera aliyan de ve girêdayî be.
Lêbelê, tewra di vê senaryoyê de jî, vegera tevahî ya modela salên 1990î dijwartir xuya dike, ji ber ku şer bi xwe dewleta Tirkiyayê, tevgera kurd, avahiya civakî ya herêma kurdan û jîngeha herêmî ya li dora Tirkiyayê veguherandiye.
Ji ber vê yekê, pêvajoya heyî ne tenê wekî hewldanek ji bo bidawîkirina pevçûnek çekdarî xuya dike, lê belê beşek ji veguherînek berfirehtir di awayê ku dewleta Tirkiyayê pirsgirêka kurd û sînorên pirrengiya siyasî di nav komarê de bi rê ve dibe de xuya dike.
Têbînî:
Amûrên AI di vê gotarê de ji bo alîkariya edîtoriya zimanî, baştirkirina hevgirtina nivîsê û rêkxistina hin hevokên akademîk bi sînor hatine bikaranîn. Hemû naverok ji hêla lêkolîner ve hatine nirxandin, verastkirin û dawîkirin, ku berpirsiyariya tevahî ya analîz, encam û naveroka lêkolînê digire ser xwe.
*Spasî
Lêkolîner spasî û teqdîrkirina xwe ya dilsoz ji hevalên xwe Dr. Ehmed Yûsif û mamoste Çeleng Umer re dike ji bo çavdêriyên wan ên rexnegir û nîqaşên wan ên hêja, ku beşdarî dewlemendkirina vê lêkolînê û baştirkirina avahiya wê ya analîtîk û awayê wê ya dawîn bûn.
Jêder:
Akkaya, Ahmet Hamdi, and Joost Jongerden. 2012. “Reassembling the Political: The PKK and the Project of Radical Democracy.” European Journal of Turkish Studies 14.
Al Jazeera Arabic. 2025. “الجزيرة. تفاصيل عملية تسليم العمال الكردستاني سلاحه وخلفياتها | سياسة | الجزيرة نت
Al Majalla. 2025. “” المجلة. تركيا… الخلاف الدستوري يُعيق “عملية السلام” | مجلة المجلة
Al-Monitor. 2025. “Debates over Öcalan’s Role in the New Kurdish Peace Process.” Al-Monitor.
Buzan, Barry, Ole Wæver, and Jaap de Wilde. 1998. Security: A New Framework for Analysis. Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers.
Dorronsoro, Gilles, and Nicole F. Watts. 2009. “Toward Kurdish Distinctiveness in Electoral Politics: The 1977 Local Elections in Diyarbakır.” International Journal of Middle East Studies 41(3): 457–480.
France 24 Arabic. 2025. “نقاشات داخل البرلمان التركي حول إصلاحات قانونية مرتبطة بالعملية الكردية.” فرانس 24 عربي.
France 24 Arabic. 2026. البرلمان التركي يقر إصلاحات قانونية لدفع عملية السلام مع “حزب العمال الكردستاني” مشروطة بنزع سلاحه – فرانس 24 / France 24
Gambetti, Zeynep, and Joost Jongerden, eds. 2015. The Kurdish Issue in Turkey: A Spatial Perspective. London: Routledge.
Gunes, Cengiz, and Robert Lowe, eds. 2015. The Impact of the Syrian War on Kurdish Politics Across the Middle East. London: Chatham House.
Gunes, Cengiz. 2020. The Kurdish National Movement in Turkey: From Protest to Resistance. London: Routledge.
Gunter, Michael M. 2013. The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers.
Jongerden, Joost. 2007. The Settlement Issue in Turkey and the Kurds: An Analysis of Spatial Policies, Modernity and War. Leiden: Brill.
Kasapoğlu, Can. 2021. “Turkey’s Drone Warfare Doctrine and Counterinsurgency Strategy.” EDAM Analysis.
McDowall, David. 2004. A Modern History of the Kurds. 3rd ed. London: I.B. Tauris.
Mohammed, S. J., & Romano, D. (2025). The Kurdish conflict in Turkey: The central role of identity recognition (or lack thereof). Ethnopolitics, 24(3), 260-277.
Öcalan, Abdullah. 2011. Democratic Confederalism. Cologne: International Initiative Edition.
Reuters. 2026. “Bahçeli Signals Support for a Political Framework Involving Öcalan.” Reuters.
Rumelili, Bahar, and Sinan Çelik. 2017. “Ontological Insecurity in Asymmetric Conflicts: Reflections on Agonistic Peace in Turkey’s Kurdish Issue.” Security Dialogue 48(1): 3–21.
Savran, Arin Yavuz. 2020. “Why the Kurdish Peace Process Failed in Turkey: Regional Dynamics and Shifting Power Relations.” https://bradscholars.brad.ac.uk/entities/publication/2a8a0801-623c-435d-9913-f1f2d7f260fe.
Turkish Studies Unit. 2026. “Developments in the ‘Peace Process’ Between the Kurds and the Turkish State.” NLKA The Kurdish Centre for Studies , May 16, 2026. https://nlka.net/archives/1493
Watts, N., 2000. Relocating Dersim: Turkish state-building and Kurdish resistance, 1931–1938. New Perspectives on Turkey, 23, pp.5-30.
Watts, Nicole F. 2010. Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey. Seattle: University of Washington Press.
Yeğen, Mesut. 1999. “The Kurdish Question in Turkish State Discourse.” Journal of Contemporary History 34(4): 555–568.
Yörük, Erdem. 2012. “Welfare Provision as Political Containment: The Politics of Social Assistance and the Kurdish Conflict in Turkey.” Politics & Society 40(4): 517–547.
