Mihemed Seyid Risas
Benjamin Netanyahu, ji dema ku cara yekem di navbera salên 1996–1999an de bû Serokwezîrê Îsraîlê heta şerê 40 rojî ku di 28ê sibata 2026an de dest pê kir, her dem dixwest Îsraîl, êrîşî Îranê bike. Çi bi piştgiriya Amerîka û çi jî bêyî wê. Di şerê hezîrana 2025an de, Netanyahu karî destûra Washingtonê ji bo destpêkirina şerekî li dijî Îranê bistîne. Tevî ku Amerîka tenê di roja dawiyê de beşdarî şer bû, lê Serokê Amerîkayê Donald Trump şer bi biryara xwe rawestand; mîna ku hekemê futbolê dema ku fîtika dawî lê dide dike.
Lê di şerê 40 rojî de rewş cuda bû, ji ber ku Washington ji destpêka êrîşan ve bi Telebîbê re hevkarî kir û bi awayekî rasterast beşdarî êrîşan bû.
Yek ji mezintirîn pirsgirêkên kesayetîn yên di rêveçûyîna siyasî ya Benjamin Netanyahu de ew bû ku di sala 2009an de dîsa bû serokwezîr, tenê heftê roj piştî ku Barack Obama bû serokê Amerîkayê. Obama di axaftina xwe ya desthilatdariyê de, di 20ê çile de, got: “Ger Îran destê xwe sist bike, em jî destê xwe ber bi wê ve dirêj dikin”.
Salek piştî vê axaftinê, tiştê ku John Bolton di gotara xwe ya bi navê “Îsraîl û aloziya bi Obama re”, ku di 17ê adara 2010an de di kovara American Enterprise Institute de hate weşandin, nivîsîbû rast derket. Li gorî Bolton, alozî ew bû ku Obama “Naxwaze bihêle ku kesekî din ji bilî wî, di dosyeya Îranê de tevbigere, bi taybetî jî Îsraîl”.
Netanyahu dixwest piştî deh salan vegere serokwezîriya Îsraîlê û li dij Îranê şer bike, lê rastî vetoya Amerîkayê hat. Obama di hevpeyvîna xwe ya bi CNN re di 7ê tîrmeha 2009an de ragihand ku “Amerîka rê nedaye Îsraîlê ku êrîşî navendên nukleerî yên Îranê bike”.
Netanyahu di wê demê de nizanibû ku du meh berê, Amerîka bi rêya “kanala piştgiriyê ya Omanî” danûstandinên nerasterast bi Îranê re li ser dosyeya nukleerî destpê kiribûn û ev pêvajoy bi navbeynkariya Dennis Ross, şêwirmendê Wezîra Derve ya wê demê Hillary Clinton, pêk hatibû (Li gorî ku David Ignatius di The Washington Post de di gotara “Kanala Piştgiriyê ya Omanî bo Îranê û Rewşa Veşartî ya Peymana Nukleerî” ya 7ê Hezîrana 2016an de eşkere kiriye).
Di encamê de, Obama karî destên Netanyahu girê bide û rê li ber her çalakiya yekalî bigire. Netanyahu, ku xewna wî ew bû ku Washington bi Tel Ebîbê re tevlî êrîşê li dij Îranê bibe, di rewşek şokê de bû dema ku Obama di civîna wan a li Koşka Spî de, di 30ê îlona 2013an de hûrguliyên encamên danûstandinên veşartî yên li ser peymana nukleerî eşkere kir.
Dibe ku vegotina wî ya cudabûna wî ya ji Obama ew bû ku roja piştre di axaftina xwe ya li Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî de, Serokkomarê Îranê Hesen Rûhanî – ku ji aliyê rêveberiya amerîkî ve nêzîkatiya wî ya “reformîst” hate pesinandin – wekî “gurê di çermê miyan de” binav kir.
Bi rastî, ev gotina Netanyahu destpêka pevçûnek bi Obama re nîşan da ku di 3ê adara 2015an de gihîşt lûtkeyê, dema ku wî li Kongreya amerîkî li dij reşnivîsa peymana nukleerî ya Îranê axivî, ya ku çar meh şûnda li Viyanayê hate îmzekirin.
Ew dîmen berovajî tiştê ku di şerê 40 rojî de, piştî 11 salan, qewimî bû, dema ku Netanyahu xwe di heman qeyikê de bi Serokê Amerîkayê Donald Trump re di şerekî hevbeş ê amerîkî–îsraîlî li dijî Îranê de dît.
Lê belê, di vê hevalbendiya hevbeş de du bernameyên cûda hatin pêşkêşkirin. Daxwazên eşkere yên Trump ji vî şerî ev bûn: 1- rawestandina û hilweşandina bernameya nukleerî ya Îranê, tevî derxistina uranyuma dewlemendkirî ya %60 ji Îranê derve. 2- ji holêrakirina bernameya mûşekên balîstîk ên Îranê (û carinan Trump jî behsa sînordarkirina asta gihîştina wan kir), 3- qutkirina têkiliyên Îranê bi hêzên wê yên herêmî.
Netanyahu daxwazek çaremîn jî lê zêde kir ku ji aliyê Amerîkiyan ve nehatibû gotin, ew jî “afirandina rewşek ku gelê Îranê bi rêya encamên vî şerî çarenûsa xwe diyar bike”. Eşkere bû ku Tel Ebîb dixwest bi rêya encam û pêvajoyên vî şerî rejîma Îranê hilweşîne, lê Washington armanc dikir ku reftar û polîtîkayên rejîma Îranê biguherîne, bi afirandina pêvajoyek ku di encamê de “Gorbachevekî îranî” an “Delsey Rodriguezekî li Tehranê” ji hundurê avahiya heyî ya rejîmê derkeve, ango dorpêçkirinek amerîkî ya li ser Îranê bi şêwaza tiştê ku berî rêveberiya Nixon-Kissinger piştî şerê 1973yan bi Misrê re yê Enwer Sedat ku piştî Cemal Ebdulnasir hat, qewimî.
Di şerê hezîrana 2025an de, êrîş bi kuştina fermandar û rêberên “Pasdarên Şoreşê yên Îranê” û zanyarên nukleerî yên îranî dest pê kir. Rêberê bilind ê Îranê, Elî Xameneyî, tiştek pêk nehat û di 12 rojên wî şerî de li baregeha xwe ya asayî ma û jê derneket.
Lê belê, di 28ê sibata 2026an de, şer bi kuştina Elî Xameneyî û fermandarê “Pasdarên Şoreşê” dest pê kir, di dema civînekê de ku wan bi rêberên leşkerî û ewlehiyê yên bilind re pêk anîbû. Ev êrîş bi rêya bombebaraneke hewayî ya Îsraîlê hate kirin, di heman demê de agahiyên îstîxbaratî yên li ser civînê ji aliyê amerîkiyan ve hatibûn peydakirin.
Îhtîmala mezin ku Trump bawer dikir ku kuştina Xameneyî, serokê rejîma Îranê, “rêber”, “mêjî”, “koordînatorê giştî”di nav şaxên wê de û “rêvebirê”wan, dê bibe sedema derketina kesên di nav rejîma Îranê de ku wê ala spî bilind bikin û li gor daxwazên Washingtonê tevbigerin, mîna tiştê ku du meh berê li Venezuelayê qewimî, piştî girtina Serok Nicolás Maduro û birina wî bo Amerîkayê. Dema ku cîgira wî Delcy Rodriguez şopa rîtma amerîkayî kir û xwe li gorî wê rêz kir, ew û tevahiya rejîma Venezuelayê ku ji sala 1999an vir ve li dijî amerîkayiyan “berxwedan” û “parastin” dike, tevdigerin. Ev di demekê de bû ku Netanyahu difikirî ku kuştina Xameneyî dê bibe sedema (senaryoya hilweşîna Sedam Husên) ku tevahiya avahiya rejîma Beisê ya Iraqê piştî reviyana dîktatorê Iraqî ji Bexdayê di 9ê nîsana 2003yan de hilweşe.
Tiştên ku Trump difikirî û yên ku Netanyahu difikirî, hesab dikir û hêvî dikir, pêk nehatin. Berovajî wê, encama tiştê ku wan bi hev re di wê rojê de, dema ku beşdarî kuştina Xameneyî bûn, kirin, bû avakirina rejîmeke nû ya Îranê ku ji rejîma Xumeynî ya 1979–1989an cuda ye, ku “Serokê Bilind”hemû amûran dimeşand û ji rejîma Xameneyî ya 1989–2026an jî cuda ye. Dema ku hevpeymaniya “Serokê Bilind”bi “Pasdarên Şoreşê”re çavkaniya hêza Xameneyî û şiyana wî ya birêvebirina hemû sazî û amûrên rejîma Îranê bû, ku gelek ji wan di encama wê hevpeymaniyê de lawaz bûn û hatin paşguhkirin.
Di heman demê de, “Pasdarên Şoreşê”bi rêya vê hevpeymaniyê karî aboriyê kontrol bike, hêza xwe li ser hesabê artêşa birêkûpêk xurt bike û gelek aliyên siyaseta derve jî birêve bibe, bi rêya “Feyleq Quds”, ku di çaryeka sedsalê ya borî de bi pratîkî rêça siyaseta derve ya Îranê li Iraq, Sûriye, Lubnan, Filistîn, Yemen, Kendav û Afganistanê xêz kir.
Ev rejîma nû ya Îranê, ku piştî kuştina Xameneyî di sibeha 28ê sibata 2026an de dest pê kir, dît ku “Pasdarên Şoreşê”bûn “Rêber”û “Serok”, li ser hesabê çîna olî, ku di serdema Xumeynî û Xameneyî de roleke mezin lîstin û li ser hesabê saziyên Serokkomariyê (Serokkomar ji sala 1989an vir ve serokê hikûmetê ye) û Parlamentoyê. Bê guman, ev rewş jî ji destpêka desthilatdariya Xumeynî ve, li ser hesabê artêşa birêkûpêk pêş ketiye.
Li vir, di rojên şer de, her rojên agirbestê ji 8ê nîsanê ve, û her rojên piştî destpêkirina heyama 60 rojî ya ku peymanekê li hev kirin (ku di 21ê hezîranê de bi civîna Swîsreyê ket meriyetê), nîşan da ku biryarderên li Tehranê ji bilî “Pasdarên Şoreşê”ne kesek din in.
Di çar mehên piştî destpêkirina şer de, eşkere bû ku “Pasdarên Şoreşê”rê li ber rejîma Îranê digirin, lez û rêça wê li gor daxwazên xwe diyar dikin û gotina dawî jî li gel wan e, tevî ku serok Mesûd Pezeshkian, Serokê Parlamentoyê Mihemed Baxer Qalîbaf, an Wezîrê Derve Ebas Eraqçî tenê îşaret bi polîtîkayên taybetî dikin an jî wan diyar dikin.
Diyar dibe ku ku hemû tiştê ku amerîkî û îsraîliyan kirin ew bû ku “Serokê Bilind”kuştin da ku li şûna wî “Serokê Bilind ê nû”were danîn, ku ew fermandarê “Pasdarên Şoreşê”ye, li şûna “Serokê Bilind”Elî Xameneyî, ku di rejîma Îranê de jî wekî “Rêber”dihat binavkirin. Di heman demê de, Mocteba Xameneyî nêzîktir e ku General Ehmed Wehîdî, fermandarê “Parêzvanên Şoreşê”, ji 1ê adara 2026an vir ve li pişt wê hukum dike.
Di vî şerî, agirbestê û tiştên piştî wan de, hevgirtina rejîma Îranê li pişt Ehmed Wehîdî hate îsbatkirin, berovajî tiştê ku piştî rakirina serokê rejîmê qewimî û hilweşîna pergalê, wekî ku di sala 2003an de li Bexdayê qewimî.
Hat piştrastkirin ku ew ber bi nermbûn an teslîmbûnê ve neçû, wekî ku li Venezuelayê bi Delsey Rodriguez re rû da. Ev nîşan dide ku rejîma Îranê ji sala 1989an vir ve pergalek sazûmanî ya hevgirtî ye, lê rêbaza rêberiyê û hevsengiya hêzê ya pêkhateyên wê di navbera qonaxên sê rêberan de guherî: Xumeynî, Xameneyî û Wehîdî.
Tevî ku Wehîdî veguherînek ji rêberiya oldar ber bi leşkerî temsîl dike û ev guhertineke bingehîn e.
Tevî ku rejîma Îranê li hember derbên giran ên ku di roja yekem a vî şerî de wergirt û karibû li berxwe bide, lê ku ev derbe negihîştibûn asta lêdana binesaziya sivîl, pîşesazî an jî nukleerî ya Îranê û bi taybetî bi aliyê leşkerî sînordar bû, bi hişyariya xwe ya ku hevsengiya leşkerî bi awayekî giran li berjewendiya Amerîka û Îsraîlê hatiye tewandin, însiyatîfa xwe girt û du kartên zextê yên sereke bikar anî.
Ya yekem girtina Tengava Hormuzê bû, ku ji wir pêncemîn dabînkirina enerjiyê ya cîhanê ji petrol û gaza şil û pêncemîn ji petrokîmya cîhanê derbas dibe. Ya duyem jî lêdana navendên petrol û gaza şil ên welatên Kendavê (Ras Laffan li Qeterê), ji bilî naendên aborî yên sivîl (balafirgeh û hwd.) û hin baregehên leşkerî yên amerîkî li welatên Kendavê bû.
Armanca karta Hormuzê afirandina krîzek aborî ya cîhanî bû ku Washington neçar bike paşve gav bavêje an jî li gor şertên ku Îran dixwaze an jî dikare qebûl bike çareseriyek pêk bîne. Karta duyem jî armanc dikir ku welatên Kendavê bi karanîna bandora xwe, Washingtonê zext bikin da ku şer bi dawî bike.
Ji bilî van her du kartên ku Ehmed Wehîdî di destê xwe de digirt, kartên din jî hebûn. Pêşî, wî destnîşan dikir ku amerîkiyan niyeta kontrolkirina axa Îranê tune ye, lê dê xwe bi êrîşên hewayî û mûşekî sînordar bikin. Herwiha, planek ji bo hedefgirtina navendên petrol û gazê yên Îranê, an jî binesaziya sivîl û pîşesazî, tune bû.
Kartek din a girîng ew bû ku 450 kîlogram uranyuma dewlemendkirî ya %60, ku heke bigihîje %90 têra hilberandina neh an deh bombeyên atomî yên bi şêwaza Hîroşîmayê dike, ku ev yek di bin navendên nukleerî yên ku di êrîşa amerîkî de di şerê hezîrana 2025an de hatibûn hilweşandin de, belav bûbûn.
Amerîkiyan ji aliyê leşkerî ve şiyana kontrolkirina vê uranyûmê bêyî dagirkirina Îranê tune bû. Ji ber vê yekê, ew hewceyê hevkariya desthilatdariya heyî ya Îranê bûn. Bi rastî, ev mîqdara uranyûma dewlemendkirî bû fikara sereke ya Washingtonê, wekî ku di danûstandinên wê bi Îranê re berî şer, di dema şer û piştî şer de diyar bû.
Bi rêya van hemû faktoran, rejîma Îranê bi mayîna hevgirtî û redkirina hilweşîn an teslîmbûnê piştî derbên şer, di şekildana rêça vê pevçûnê de serketî bû.
Hêjayî gotinê ye ku Trump di hevpeyvîna xwe ya bi Axios re di 18ê hezîranê de, çar roj piştî ku cîgirê wî J.D. Vance bi awayekî elektronîkî Peymana Têgihîştinê (MOU) bi Serokê Parlamentoya Îranê Ghalibaf re îmze kir, diyar kir ku “şerekî dirêj dê bibe sedema aloziyeke aborî ya cîhanî û ew naxwaze bibe mîna Herbert Hoover, serokê amerîkî ku Depresyona Mezin a 1929an dît”.
Guman heye ku zexta welatên pîşesazî yên sereke yên G7 roleke girîng di gihîştina MOU de lîstiye, tenê rojek berî civîna wan li Evian, Fransa. Rola Qeterê di gihîştina MOU de jî ne dûrî xwestekên welatên Kendavê bû, ku encamên vî şerî kişandin—şerekî ku ne ji wan re hatibû şêwirandin û ne jî wan dixwest.
Ev rola Qeterê, mîna ya Pakistanê, pir berbiçav bû. Her wekî ku êrîşa hewayî ya Îsraîlê ya 9ê îlona 2025an li dij civîna rêberên Hamasê li Dohayê faktorek girîng bû ku Trump neçar kir şerê Xezayê rawestîne, rola Qeterê jî vê carê bi rêya peymana lihevkirinê di bidawîkirina vî şerî de bi bandor bû.
Diyar dibe ku ev serkeftina Îranê di şekildana rêça şer de ew bû ku Trump, ji hefteya sêyemîn û pê ve, ji Netanyahu dûr xist. Netanyahu nexwest şer bi rêya agirbesta 8ê nîsanê rawestîne û ne jî bi rêya peymana lihevkirinê biqedîne—berovajî tiştê ku di rojên destpêkê yên şer de di hevdîtinên wan de xuya bû.
Daxuyaniya Netanyahu di civîna çapemeniyê ya roja duşemê 15ê hezîrana 2016an de, ku wî got “naveroka peymana lihevkirnê nizanibû”. Bê guman rewşek dijwartir nîşan da ji ya ku wî bi Obama re di nakokiya li ser peymana nukleerî de jiyabû. Ew pevçûna berê di navbera serokwezîrek Îsraîlê û serokkomarek amerîkî de di giranî û tundiya xwe de bêhempa bû, herçendî ne yekem bû.
Rewşek wisa berê jî di navbera Serokwezîrê Îsraîlê David Ben-Gurion û Serok Dwight Eisenhower de qewimîbû, dema ku Eisenhower piştî şerê 1956an zext li ser vekişîna hêzên Îsraîlê ji Sîna û Xezayê kir.
Bi kurtasî: rêça vî şerî nîşan dide ku Amerîka û Îsraîl di xwendina rastiyê de li ser hêzên aliyê din û li ser asta hevgirtina avahiya rejîma rûbirû de şaşfêmkirin kirin.
Berovajî vê, amerîkiyan fêm kir ku dorpêça deryayî ya li ser bender û peravên Îranê, ku ji aliyê Trump ve piştî agirbestê hate ferzkirin, bandorek mezintir li ser rejîma Îranê heye ji êrîşên leşkerî yên di dema şer de. Nirxandin nîşan didin ku Îran rojane nêzî 450–500 mîlyon dolar winda dike ji ber rawestandina derxistinapetrol, gaza xwezayî ya şil û petrokîmya, ku di dema şer de jî berdewam bû.
Guman heye ku heke ev dorpêç şeş meh berdewam bike, wê bibe sedema hilweşîna aboriya Îranê. Di heman demê de, tirsê Washingtonê ku girtina Tengava Hormuzê dê bibe sedema dubarebûna aloziya 1929an, ew tişt bûn ku Trump û Wehîdî li ser wan di peymana lihevkirinê de gihîştin hev.
Balkêş bû ku çawa Trump û Netanyahu di vî şerî de ji hev cuda bûn. Têkiliya wan, di dema yekem a Trump de (2017–2021) û ji vegera wî ya Koşka Spî di 2025an de heta destpêka vî şerî, wekî têkiliya herî baş di navbera serokkomarek amerîkî û serokwezîrek Îsraîlê de dihat binavkirin.
Lê belê, di hezîrana 2026an de me dît ku ew nîşanên cudabûna herî tund a ku heya niha di navbera Washington û Tel Ebîbê de derketiye holê, pêşkêş kirin.
