Dr. Tariq Hemo
18 mehên borî yên desthilatdariya “Heyet Tehrîr El-Şam” nîşan didin ku ew bi gavên aram û berdewam desthilatdariya xwe li Sûriyayê xurttir dike û hewl dide serweriya xwe li ser rêveberiya welêt bihêztir bike. Di heman demê de, tu nîşan tune ye ku dixwaze “qonaxa veguhêz “bi dawî bike; qonaxa ku berê gotibû dê zêdetir ji pênc salan nedome.
Ji ber ku armanca sereke ew e ku ev “qonaxa veguhêz” bibe şêweyekî domdar ê rêveberî û desthilatdariyê, koma sereke ya ku biryaran digire, ango tîma serokatiya “Heyet Tehrîr El-Şam”, gelek siyaset û xapandinên curbicur bi kar tîne.
Armanc ji van rêbazan ew e ku gel bi hêviyên “pêşketinê” were mijûlkirin. Bi vî awayî, ji wan tê xwestin ku bêtir sebir bikin û li benda projeyên mezin bimînin; projeyên ku tê gotin dê welêt veguherînin bihuşteke ku “çemên şîr û hingiv” tê de diherikin.
Heta niha, tu projeyekê dest pê nekiriye û kevirê bingehîn jî ji bo avakirina otêl, navendeke geştyarî yan jî bircek geştiyarî nehatiye danîn (li vir em tenê behsa projeyên xizmetguzarî û geştyariyê dikin, ango em behsa kargeh, torên rêyan an binesaziyê nakin).
Tevî ku van projeyan hîn tenê li ser kaxezê ne û nûçeyên derketina hin karsazên mezin ên ereb ku dixwestin li Sûriyayê veberhênan bikin, belav dibin, desthilat hê jî propaganda û reklamên xwe didomîne.
Herwiha, ew “bandorkerên xwe” bi sozên nû li ser projeyên ku tê gotin dê di pêşerojê de werin pêkanîn, têr dike. Armanc jî ew e ku gel bêtir bê aramkirin û hêviyên derewîn di nav wan de werin afirandin.
Ev şêwazê xapandin, mijûlkirin û afirandina hêviyên derewîn, pir nêzî tiştê ku rejîma Beisê ya berê bi “planên pênc salî yên pêşveçûnê” dikir. Ew plan bi navê “bidestxistina hevsengiya stratejîk” dihatin pêşkêşkirin, wek amadekarî ji bo “şerekî çarenûsî “, şerek ku rejîm çû, lê ew qet nehat.
Li gel sozên pêşketin û nûjenbûnê ku niha di nav gelê Sûriyayê de bûne mijara tinaz û pêkenînê, ji ber xirabbûna rewşa jiyanê, bilindbûna nirxê kelûpelan û kêmbûna hêza kirînê ya welatiyan heta asteke pir nizim, desthilat li ser heman rêbazê dimeşe.
Di heman demê de, ew modela xwe ya siyasî bi belavkirina post û erkan li gorî parvekirineke eşkere pêşkêş dike, da ku hemû alî û koman razî bike.
Bi vî awayî, pêvajoyeke siyasî tê meşandin ku li ser erkdarkirina kesan ava bûye, ne li ser hilbijartina gel.
Di vê pêvajoyê de, tu hêvî ji bo demokrasiyeke rastîn û beşdar tune ye. Wekî li welatên ku sazî û pergala wan li ser hilbijartinên azad û pêşbaziya vekirî ya navbera bernameyên partiyên siyasî, ava bûye.
Lê rastî ev e ku desthilatdariya Şamê, ji dema ku rejîma berê ket û ew gihaşt ser desthilatê, heta niha nekariye tu guhertineke erênî û berbiçav di jiyana gelê Sûriyayê de, çêke.
Destpêkê bi komkujiyên hovane li peravê bû ku li dijî civaka elewiyan hatin kirin. Piştî wê komkujiyên din li dijî civaka durzî pêk hatin. Piştre jî êrîşî kurdan li Helebê kir û berê xwe da Bakur û Rojhilatê Sûriyayê.
Di heman demê de, dema Hêzên Sûriyaya Demokratîk (HSD) ji Dêr Hafir, Reqa û Dêra Zorê vekişiyan, gelek kurd bûn armanca êrîşan û hatin kuştin.
Tevî van hemû bûyeran, desthilat tu lêpirsîneke bêalî û serbixwe venekir da ku kesên ku fermana kuştina sivîlan dane were nasîn û bi kesên ku van sûcan pêk anîne re, werin dadgehkirin.
Tiştê ku hate kirin tenê lêpirsînên komîteyên hikûmetê bûn ku ne bêalîbûn. Piştî wan jî dadgehên bilez û şiklî hatin lidarxistin û eşkere bû ku armanc tenê girtina dosyeyê û bidawîkirina mijarê ye. Hî jî birîna ku di “niştimaniya Sûriyayê” de vebû, vekirî ye û ne pêkan e ku rehet bibe bêyî ku guhartineke bingehîn çêbibe ku bi rêya wê lihevhatineke giştî li ser bingehê kifşkirina rastiyê çêbibe. Herwiha qurbanî bên qerebûkirin û tawanbar bên cezakirin.
Tiştên ku van rojan diqewimin, wekî têkçûna ewlehiyê û kuştina kesên ku hin platformên torên civakî wan wek “şebîha” an “bermahiyên rejîma berê” bi nav dikin, nîşan didin ku desthilat di kontrolkirina rewşa ewlehiyê de bi ser neketiye.
Herwiha, ev rewş têkçûna hemû bergiriyên ku di mehên borî de hatin girtin jî eşkere dike; çi girtina hin kesan, çi “çareserkirina rewşa” leşker û karmendên sivîl ên ku di dema rejîma berê de, di saziyên dewletê de dixebitîn.
Tiştê eşkere ew e ku gelek kes êdî baweriya wan bi desthilatê nayê. Ji ber vê yekê, beşeke mezin ji civakê dest pê kiriye ku mafê xwe bi destê xwe bistîne. Di heman demê de, ew dibînin ku desthilat li gorî daxwaz û berjewendiya xwe tev digere. Ji aliyekî ve, hin kesayetên ewlehî û aborî yên girîng ên rejîma berê yên ku bi delîl û belge di kuştin û talankirina sûriyayiyan de têkildar in, efû dike.
Ji aliyê din ve jî, bi veşartî û eşkere di karûbarên rêveberî, darayî û bazirganiyê de destwerdanê dike. Ev pergala ku di bin perdeyê de tê rêvebirin, ji aliyê kesên “Heyet Tehrîr El-Şam ” ve tê kontrolkirin û ji çavên gelê Sûriyayê dûr tê parastin.
Sê stûnên serweriyê
Ji destpêkê ve, desthilata Şamê li ser sê stûnên sereke hatiye avakirin: A yekem: Hevpeymaniya wê bi hêzên derve re û xebata wê wekî desthilatdariyeke peywirî ku dikare bi lez pirsgirêkên heyî çareser bike. A duyem: Xurtkirina desthilatdariyê di nav sazî û destgehên aborî yên dewletê de û kontrolkirina wê li ser mal û çavkaniyên dewlemendî û darayî. A sêyem: Hewldana wê ya ji bo biserxwevekirina mezintirîn mezheba gelê Sûriyayê (erebên sunî), sorkirina wan li nefretê da ku kontrolkirina wan hêsan bike, wan li gorî xwestinê bi rê ve bibe û dema ku pêwîst be wan wekî amûreke tepeserkirinê bi kar bîne. Her kesê ku mehên borî yên serweriya Heyet Tehrîr El-Şam dişopîne dê vê rastiya xwespartina li ser van stûnan û xebata wê di nav sê xalên jorîn de bibîne. Herwiha ew ê bibîne ka çawa dosyayên niştimanî yên serweriyê û heta baweriyên xwe yên bingehîn, ji hêzên biyanî re hiştiye û rola wekîl qebûl kiriye da ku xwe bi pêş bixe û ji xezeba aktorên herêmî û navneteweyî yên bibandor, bi taybetî Amerîka, Rûsya, Tirkiya û Îsraîlê, dûr bikeve.
Ew ê bibîne ka ew çiqas bi bêhêvî hewl da ku çavkanî û dewlemendiya welat kontrol bike, bi vî rengî sektorên darayî û veberhênanê ji çavê gelê Sûriyayê dûr xist û çavdêriya wan spart rêberên xwe. Herwiha ew ê bibîne ka ew çawa çînên jêrîn ên di nav civaka sunî de – yên paşketî, nezan û tundrew- bi kar tîne û wan wekî amûreke tepeserkirinê li dij pêkhateyên din ên Sûriyayê bi kar tîne.
Bi vî awayî, desthilatdariyê di nav mala Sûriyayê de şikestinek çêkir, Sûriya kir qada şer di navbera mezheban de û bi vî awayî armanca xwe ya pêşîgirtina li derketina her tevgereke demokratîk a neteweyî ku ji nasnameyên mezhebî û neteweyî derbas bibe, bi dest xist. Wê derbeyek kujer li çalakiya siyasî da û rêxistin, xebata partî û çalakiyên derbirîna ramanê hema hema ne pêkan kir di ronahiya tengezariya mezhebî û handanê de û kampanyayên çewisandinê (ku dibe ku hin ji wan desthilatdarî bi xwe li pişt wê bin) ku ji hêla komên rêxistinkirî, veşarî ve têne meşandin ku “şebîha” û “bermayiyan” armanc dikin. Bi vî awayî, rastiya jiyanî, siyasî û rewşa bêçalakiya giştî ya ku li ser tevahiya dîmena Sûriyeyê serdest e, vedişêre.
Desthilatdariyê ne nan û ne jî azadî daye gelê Sûriyayê. Eşkere ye ku rêveberiya aborî û çavkaniyên dewletê û vexwendina sermayeya biyanî ji bo veberhênanê, li ser rêbazek elîtîst, olîgarş û “neoliberal” e ku welatiyê xizan û paşguhkirî û binesaziya hilweşiyayî paşguh dike. Di şûna wê de, ew armanc dike ku qezencên bilez bi dest bixe ku sûdên wê ji bo çînekê ne. Wekî din, desthilatdarî bêçarebûna siyasî didomîne, bi pratîka xwe ya erkdarkirin, destnîşankirin û belavkirina meqaman bi rêya pergaleke parvekirina desthilatdariyê ya sexte ve girêdayî ye, li ser hesabê derketina tevgereke siyasî ya rastîn bi partî, hilbijartin, sendîka û raya giştî ya bihêz. Di vê navberê de, dabeşbûna di navbera pêkhateyên cuda yên civaka Sûriyayê de bê guherîn dimîne, ji ber ku rejîm red dike ku pêvajoyeke hesabpirsîna dadperwer û dûv re lihevhatineke niştimanî ya berfireh, wekî ku ji hêla qonaxa veguhêz a rastîn ve li her welatekî hewce dike, pêk bîne.
Desthilatdariyê ji bo berpirsiyarên komkujiyên berê û yên niha darizandin li dar nexistiye û ne jî dev ji vejandina sembol û kesayetên çewisandin û gendeliyê yên ji rejîma berê berdaye. Herwiha, ew çewisandina çînên jêrîn ên hin mezheban berdewam dike, da ku rewşa parçebûnê hê girantir bike û civakan ji rastiya jiyanî û rewşa binkeftinê ya ji her alî, mijûl bike. Ev ji bilî bindestiya wê ya ji hêzên biyanî re û radestkirina bêdeng a serweriyê ji dewletên herêmî re, xizmetên xwe pêşkêş dike da ku beşdarî pevçûnên li derveyî sînorên Sûriyayê bibe. Ev hemû rewşek tengezarî, kîn, dabeşbûn û gurkirna kîna mezhebî didomîne, rastiyekê diafirîne ku pêşketin, pêşveçûnê asteng dike.
Ango mayîna vê desthilatdariyê di rola wekîlê derveyî de, pere û çavkaniyên dewlemendiya niştimanî digire dest, “krîza” di hundirê Sûriyayê de bi rê ve dibe, her kesî di şerekî li dijî her kesî de bi kar tîne, “dewleteke komikan” ava dike û serdestiyê li civakên ku ji şer derketine, hilweşiyayî, ji perwerde û ronakbîriyê bêpar in dike û wan di şerên wan ên hundirîn ên serşkandinê yên navxweyî de, bi rê ve dibe li gorî rêbaza “rêvebirina hovîtiyê”, li ser hesabê welatekî bi navê Sûriyayê ku gelê wê xewna wî azadî, dadwerî û dewleteke sazî û qanûnê bû.
