Made bi zimanê erebî jî heye العربية
Navenda Kurdî ya Lêkolînan hevpeyvînek berfireh bi Profesor Hemîd Boz Arsalan re ku lêkolînerekî kurd ê pispor di dîrok û zanistên siyasî de, pêk anî. Wî li ser pîvanên pêvajoya siyasî ya heyî li Tirkiyayê û pirsgirêkên pê re têkildar ên bi naskirin û înkarkirina hevdem a doza kurd ji aliyê dewletê ve nîqaş kir. Wî herwiha li ser bandorên vê yekê li ser Sûriyayê, bi taybetî Rojava û rola hêzên herêmî û navneteweyî di şekildana pêşerojê de nîqaş kir. Hevpeyvîna jêrîn xwendinek kûr a xaçerêya ku Tirkiya û herêm lê radiwestin pêşkêş dike. Hevpeyvîn wiha bû:
NKL: Em bi nirxandina we ya pêvajoya siyasî ya heyî li Tirkiyayê dest pê bikin, ku em hîn nikarin jê re bibêjin pêvajoyek aştiyê.
Di derbarê vê mijarê de gelek tişt hatine nivîsandin. Bi eşkere, dînamîkek diyarkirî çêbûye. Lêbelê, em nizanin ev dînamîk dê çiqas biçe. Bi rastî, em dikarin bibînin ku hem naskirin û hem jî nenaskirina dozaa kurd heye. Ez dibêjim naskirin heye, ji ber ku gava hûn PKKyê wekî muxatab digirin û gava hûn Ebdulah Ocalan (serokê PKKyê) wekî muxatab digirin, hûn neçar in ku bi awayekî an awayekî din qebûl bikin ku ev doz heye.
Ev 10-15 sal in rêyek girtî heye û li gel vê rêya girtî, zextek mezin li ser kurdan jî heye. Lê tevî vê zextê, tevgera kurd winda nebûye û civaka kurd ji hev belav nebûye. Me şahidiya diyardeyek hişmendiya neteweyî kir. Ji ber vê yekê, yek ji du tiştan diqewime: An zext digihîje astek pir bilindtir, an jî çareseriyek tê xwestin. Lêbelê, wekî min got, naskirina rastîn bi tevahî tuneye.
Bila ez zelaltir bim. Dema ku hûn li daxuyaniyên hem Devlet Bahçelî û hem jî Recep Tayyip Erdogan dinêrin, hûn vî tiştî dibînin:
Pêşîn, ev mijar hîn jî wekî mijarek terorîst tê hesibandin. Lê bê guman pirsgirêka kurd ne mijarek terorîst e. Tevgera kurd wekî tevgerek çekdarî di encama rewşek taybet de derketiye holê. Pirsgirêka kurd diyardeyek e ku tevahiya sedsala 20î digire nav xwe. Qebûlkirina rewatiya pirsgirêka kurd di xetereyê de ye. Ji ber ku dema hûn behsa terorîzmê dikin, ev rewatî winda dibe.
A duyemîn, îdiayek heye ku doza kurd temsîla emperyalîzm û manîpulekirina Îsraîlê dike. Ev jî nayê qebûlkirin. Ji ber ku doza kurd diyardeyek e ku di tevahiya sedsala 20î de hebû, wekî ku min niha got. Ger Kurdistan parçe bibe û ger hatibe parçekirin, sedema vê yekê di heman demê de diyardeya hevpeymaniyan di damezrandina Tirkiyayê û di emperyalîzmê de jî vedihewîne.
A sêyemîn, yekîtiya neteweyî, yekîtiya misilmanan. Bê guman, ev diyardeyek nayê qebûlkirin. Ji ber vê yekê ez carinan li ser diyardeya li Spanyayê di navbera 1975 û 1978-an de difikirim. Li Spanyayê, di wê demê de, pêvajoyek dualî pêk hat. A yekem, di vê serdemê de, demokrasî wekî mijarek rewa hate nas kirin, wekî pergalek rewa hate dîtin û hevpeymaniyek demokratîk hate damezrandin. A duyemîn, tevî hemî kêmasiyên wê, pirsgirêkên Bask û Katalan wekî mijarên rewa hatin pejirandin.
Axaftina li ser neteweyê hinekî dişibihe axaftina li ser yekîtiya xiristiyanan li Spanyayê. Lê mijara neteweyî ne mijarek neteweyî ye. Wekî din, em ê çi bi ermenan bikin? Ermen ne beşek ji neteweyê ne. Ji ber vê yekê ez bawer dikim ku divê biratiya demokratîk were hesibandin. Lê ji bo ku biratiya demokratîk hebe, divê Tirkiya bi xwe demokratîk bibe û divê civaka Tirkiyayê demokratîk bibe. Mixabin, em li vir dibînin ku rewşek xeternak heye.
Ji ber vê yekê ez behsa diyardeya naskirin û nenaskirina hevdem dikir. Bi gotineke din, xirabkirina pirsgirêka kurd, bi awayên cûrbecûr, ku hîn wekî pirsgirêkek neteweyî nayê dîtin.
NKL: Em hinekî paş ve binêrin, hûn difikirin ku encamên hilbijartinên giştî yên dawî, hilbijartinên serokatiyê û hilbijartinên herêmî yên piştre (2023 û 2024) bandorek li ser şekildana senaryoya nû ya îroyîn kiriye?
Ger em bibêjin dijwar e, ji ber ku em têgihaştinek rast a paşxane û rêzikên ku ev pêvajo pê tê meşandin nînin. Em behsa pêvajoyek dikin ku di cotmeha 2024an de dest pê kiriye. Nêzîkî salek ji wê demê derbas bûye. Lêbelê, tevî tiştên ku diqewimin jî, em hîn jî têgihaştinek zelal a rêzik û paşxaneya wê nînin. Çi em behsa gavên ku ji hêla serokê Partiya Tevgera Neteweperest (MHP), Devlet Bahçelî, an berxwedana destpêkê ya Serokkomarê Tirkiyayê Recep Tayip Erdogan ve li hember vê pêvajoyê hatine avêtin bikin û dûv re jî qebûlkirina wî, bi awayekî an awayekî din, ji sivikkirina zextê li Kurdistanê re, em têgihaştinek tevahî ya paşxaneyê nînin. Dibe ku hilbijartin û encamên wan faktorek bûn.
Lê ji bilî vê, divê em ji xwe bipirsin: Gelo Tirkiyayeke nedemokratîk dikare doza kurd çareser bike? Di vê pêvajoyê de, zext li Tirkiyayê zêde dibin, nemaze li dijî Partiya Gel a Komarî (CHP). Tu nîşan an delîl tune ku ev zext dê kêm bibin. Lêbelê pêkan e ku ne her tişt bi hilbijartinan ve girêdayî bûya. Dibe ku hin projeyên taktîkî û hin hesabên taktîkî hebûn. Lê tiştê ku mimkun e diqewime diyardeyek e ku ji hilbijartinan û encamên wan wêdetir diçe.
NKL: Di vî warî de, hûn çawa dikarin rewşa “saxlemiya” hem Partiya Gel a Komarî (CHP) û hem jî Partiya Edalet û Geşepêdanê (AKP) pênase bikin?
Em vê yekê texmîn bikin: Bi kêmanî di CHPyê de, hin pêşketin çêbûne, her çend ne bes be jî. Ji ber ku heger hûn li damezrandina CHPyê binêrin û heger hûn li dîroka CHPyê binêrin, em bi rejîmek mîna Îtalyaya Mussolini re rû bi rû ne. CHP ji hêla sûcdarên qirkirinê ve hate damezrandin. Desthilatdariya CHPyê di serdema înkarkirina doza kurd de hat û kiryarên tundûtûjiyê yên tirsnak li dijî kurdan hatin kirin. CHP di vî warî de nekariye bi dîroka xwe re li hev bike. Lê ji aliyekî din ve, ew, bi awayekî, partiyek e ku êdî nikare hebûna doza kurd înkar bike.
Ji ber vê yekê di CHPyê de hin pêşketin çêbûne, her çend ne bes be jî. Pêvajoya demokratîkbûna CHPyê dikare rolek pir girîng di veguherîna demokratîk a Tirkiyayê de bilîze. Lê CHP hîn negihaştiye wê qonaxê.
Di derbarê AKPyê de, ez nizanim. Bê guman ez nikarim pêşbîniyek piçûk jî li ser pêşeroja wê bikim. Ez bawer nakim ku kurd rabin û dengê xwe bidin AKPyê. Ji bo vê yekê gelek sedem hene, sedemên dîrokî û herwiha civaknasiya dengdêrên kurd.
Bo nimûne, li Kurdistanê, diyardeya Hizbulah (Partiya Doza Azad/Huda-Par) heye. Huda-Par dikare li Amedê 100,000 kesan bicivîne. Lê Huda-Par li seranserê welêt qet ji sedî 0-2 derbas nabe. Tiştê ku ez dibêjim ev e ku beşek pir mezin ji civaka kurd xwedî hestiyariyek demokratîk e û ji kevneşopiyeke çepgir tê. Di asta kesane de, ez bawer nakim ku kurd ber bi AKPyê ve biçin, an jî gotara AKPyê ya li ser netewe û qanûna îslamî dê ji bo piraniya kurdan balkêş be.
NKL: Hûn rola Partiya Tevgera Neteweperest (MHP) û bi taybetî rola Devlet Bahçelî çawa dibînin?
Mezintirîn raz, metna herî mezin ev e. Heta niha, MHP partiya herî tund a dijî-kurd bû. Ez nizanim di asta retorîkî de çiqas pêşketin çêbûye. Wekî min got, doza kurd hîn nehatiye qebûlkirin. Lê dibe ku em bikaribin behsa zihniyetek stratejîk bikin? Ez nizanim. Ji ber ku ev pêvajo bi awayekî ji hêla Devlet Bahçelî ve hatiye destpêkirin. Di daxuyaniyên Devlet Bahçelî de, ev bi awayekî sîstematîk derketiye holê: Îsraîl û emperyalîzm.
Retorîka Bahçelî ev e ku heger em nikaribin vê pirsgirêkê çareser bikin, Îsraîl an emperyalîzm dê hewl bide ku wê bi awayekî an awayekî din bi kar bîne. Dema ku Bahçelî ev daxuyanî da, şerê Lubnanê hîn dest pê nekiribû. Rejîma Beşar El-Esed hîn neketibû. Lê ev diyarde – diyardeya tirsê, diyardeya komployê – armanca dawîn a Îsraîl û Tirkiyayê ye – û bê guman gotina van hemûyan dibe ku bi awayekî beşdarî pêvajoya heyî kiribe.
Doza kurd bûye navenda jiyana siyasî ya Tirkiyayê. Partiyên ku li ser vê mijarê nîqaş dikin, wekî ku min behs kir, ji hêla avahîsaziyê ve pir kevn in, lê bi awayekî, ji ber pirsgirêkên doza kurd, ew berdewam avahiya xwe ya rastîn diparêzin. Ger ev pêvajo bi ser bikeve, jiyana siyasî dê çawa be û hûn difikirin ku ev partî divê çawa biguherin?
Bersiva vê pirsê jî pir dijwar e ji ber ku pergal bi xwe qediyaye. Pergal bi tevahî gendel e. Kapasîteya sîstemê ji bo entegrasyonê pir kêm e. Em vê yekê bi awayên cûda dibînin. Mînak, pirsgirêka aborî. Ji sala 2018an vir ve, em bi krîzek berdewam re rû bi rû ne. Di sala 2019an de, Erdogan got, “Desthilatê bidin birayê xwe,” bi îşaret bi xwe kir; “Ez ê vê pirsgirêkê di sê mehan de çareser bikim.” Lê di sala 2019an de, Erdogan jixwe li ser desthilatdariyê bû û bi salan li ser desthilatdariyê ma. Ez bawer dikim ku krîza aborî ji 2019an heta 2025-an dê di astek pir xeternak de berdewam bike.
Werin em li siyaseta derve binêrin. Tirkiya bi Îsraîlê re bi krîzên dijwar re rû bi rû maye û hîn jî bi wan re rû bi rû ye. Lê di heman demê de, bi Misir, Îmarat, Erebistana Siûdî, Amerîka, an Rûsyayê re serdemek bê krîz çênebûye. Di dawiyê de, Tirkiya neçar ma paşve gav bavêje. Hikûmet bi xwe pir westiyayî ye.
Em bi rêveberiyek pir kevn re rû bi rû ne. Bîst û du sal demek pir dirêj e û em nîşan û nîşaneyên wê yên cûrbecûr dibînin. Mînak, Erdogan dixwaze her jinek sê an pênc zarokan bîne. Rêjeya zayînê li Tirkiyeyê niha 1.5 e û ber bi 1.3 ve diçe. Ji ber vê yekê, em di navbera civak û rêveberiyê de valahiyên pir cidî dibînin.
Ji aliyekî din ve, partiyên çepgir li Tirkiyeyê, wekî li deverên din ên cîhanê, xuya ye ku nikarin mijarên hevpar bibînin ku li dora wan bibin yek.
Ev pirsgirêka klasîk a çepgir li Tirkiyayê ye. Niha çend partiyên çepgir hene? Ez nizanim, dibe ku 12 an 15 bin. Rêjeya beşdarbûna wan a dengdanê li dora 3-4 ji sedî ye. Ger ew karibin bibin yek û dînamîkek nû biafirînin, dibe ku ew karibin wê rêjeyê zêde bikin. Ji bo vê yekê, ew hewce ne ku bi Partiya Gel a Komarî re hevalbendiyê bikin. Bi awayekî zelal ew hewce ne ku bi tevgera kurd re hevalbendiyê bikin. Lê ez difikirim ku ev partiyên çepgir êdî ne xwedî gotarek in ku di civakê de pir deng vede.
Divê em vê yekê li ber çavan bigirin. Mînak, mînaka Spanyayê pir girîng e. Lê di heman demê de, divê ew li kêleka mînakên Yûnanistan û Portugalê yên wê demê were nirxandin. Li her sê welatan, guhertinek pir cidî di çepgiriyê de çêbû. Nûbûnek mezin çêbû. Ez difikirim, mînak, hewldana Nikos Poulantzas. Projeyek wî hebû ku Marksîzmê nû bike. Em li Tirkiyayê tiştekî ji van nabînin.
NKL: Hûn banga dawî ya ku rêberê gelê kurd Ebdulah Ocalan di 27ê sibata 2025an de ragihandiye, çawa dinirxînin?
Wekî min berê gotiye ez tam nizanim çi li piştperdeya vê pêvajoyê heye, di nav de jî ev bang. Gelekî zehmet e ku em tiştên li piştperdeyê çêdibin ango li pişt deriyên girtî çêdibin, nas bikin. Lê tiştê aşkere ew e ku banga Ocalan ne banga radestbûnê ye. Di wê bangê de, rastiyek heye ku ew jî serdema têkoşîna çekdarî bi dawî bûye.
Têkoşîna çekdarî di şertûmercên sedsala 20î de çêbûn. Divê em salên 70yî bînin bîra xwe. Di salên 70yî de, ez dibînim ku tundiya şoreşgerî rewa bû, herwiha şerê gerîla jî rewa bû û şerên li dij mêtingeriyê berdewam kirin. Şerê Vîtnama sala 1075an bidawî bû û wê demê wekî lêvegerê dihate dîtin. Herwiha, tevgera Filistinî di wê demê de, gelekî girîng bû. Di heman demê de şerên çekdarî jî li Rojhilata Navîn hebûn. Li Lubnan û hwd, êdî ew şertûmerc tune ne.
Ji aliyekî din ve jî, guhartineke gelekî xeternak di nava civaka kurdan bi xwe de çêbû. Di salên 70î yên sedsala 20an de, ji sedî 75 ji civaka kurdan, li gundan dijiyan. Lê niha hejmara kurdan di gundan de ji sedî 20 kêmtir e. Di salên 70î yên sedsala 20an de, çîna navîn di nava kurdan de tune bû. Îro, prosesa avakirina çîna navîn heye. Îro, nasnameya kurdî di wêje, sîneme û şanoyê de, gelekî xurt e. Ji ber vê yekê jî, gelekî zehmet e, ku civaka kurdan êdî xwe bispêre lêvegerên kevn in.
Ev jî rastiya yekemîn e; bidawîbûna têkoşîna çekdarî. A duyem, ez texmîn dikim ku hikumeta ne gelekî razî bû ku doza kurdî bi demokrasiyê ve were girêdan. Li doza kurdan tê temaşekirin ku yek ji şertûmercên veguhartina demokratîk li Tirkiyayê ye, Ocalan jî ev yek bi bîr xist. A sêyem, ez dibêjin ku li gel Tirkiyayê texmînên gelekî mezin hene. Ocalan tiştek derbarê Sûriya an jî Rojava negotiye. Ji ber ku têgihîştinek heye, ew jî armanca dawî ya Tirkiyayê tevî her tiştî, rûxandina Rojava ye, an jî kontrolkirina wê ye bi rengekî ji rengan.
NKL: Mirov nikare hevûrkirinê di navbera çi pêvajoyeke aşitî an jî danûstandinan bi ya din re bike. Tevî vê yekê jî, hin doz hene ku di hemû prosesan de dibin rojev. Wekî mînak, li Ireland an jî Colombiayê, me dît ku yek ji dozên herî girîng girtiyên siyasî bûn û ya din jî vegera serhildêran di nava civakê de bû. Gelo tu dibinî hîn zû ye, ev doz di pêvajoya heyî ya li Tirkiyayê werin çareserkirin?
Bi dîtina min, cudahiya hevûrkirina vê prosesê bi prosesên din, ew e: Em ne li beramberî şerekî gerîla yê klasîk in, ji ber ku PKK ev 10 sal in li Tirkiyayê ne çalak e. Doza kurdan ne doza yek dewletê ye, lê belê doza Rojhilata Navîn e. Dilê Kurdistanê îro li Rojavayê Kurdistanê lê dide û her kes vê yekê dizane. Ji ber vê yekê jî, ez dibînim ku ne pêkan e, di prosesên din re were hevûrkirin. Di rastiyê de, di vê pêvajoyê de, em nikarin heta bêjin em di prosesa aşitiyê de ne jî.
Bi nêrîna min doza herî girîng îro, garantiya siberoja Rojavayê Kurdistanê ye. Ev yek jî tê wateya qebûlkirina rewşa Rojava, herwiha tê wateya itîrafkirina rewa bi doza kurdan li Iraq û Sûriyayê. Eger ku em bi dateyan behsa vê yekê bikin, ev tê wateya sînor û şiyana li ser derbaskirina sînor -Ez nabêjim ku divê dewlet rabin- lê qebûlkirina têgihaştina sînor, di heman demê de qebûlkirina kurdan wekî hêzeke komî li Rojhilata Navîn ku divê pêk were. Eger ev yek pêk hat, li kêleka wê jî qebûlkirina bi hebûna doza kurdan li Tirkiyayê, bi nêrîna min wê dozên din jî bikevin rojevê û werin nîqaşkirin.
NKL: Nexwe, tu rewşa Sûriyayê çawa dinirxînî?
Mijara sereke, gelo wê çawa Rojava bi pêş bikeve? Gelo wê Tirkiya stratejiya xwe ya tunekirina Rojava dewam bike? Ji ber ku ev stratejiya Tirkiyayê di 10 salên dawî de bû. An jî wê Tirkiya diyardeya Rojava bi rêbazên din qebûl bike?
Rojava ji ber ku beşek ji Sûriyayê ye, gelo wê bibe beşekî taybet? Gelo wê Rojava bibe xwedî taybetmendiyeke herêmî? Diyar e ku em nizanin. Gelo wê danûstandinên di navbera Şam û Bakur û Rojhilatê Sûriyayê de çawa be? Hîn kes li Tirkiyayê dixwazin ku Şam êrîşî Rojava bike, ev yek jî metirsiyeke pir mezin e li ser Rojava.
Di heman demê de, ji bo Tirkiyayê jî metirsiyeke mezin e. Ji ber ku lêçûna destpêkirina şerekî navxweyî nû li Sûriyayê, gelekî zêde ye. Hin faktor hene ku beriya 10 salan tune bûn. Amerîka di rewşa pir çalak de ye, herwiha faktorê Îsraîlê jî heye.
Ne zêde gengaz e ku federalî li Rojava çêbibe, lê dibe ku xweserî hebe. Lê kîjan cureya ji xweserî? Rojava wekî projeyekî kurdî ava bû, lê herêmên Rêveberiya Xweser yên heyî Rojava derbas dike û digihêje ji sedî 30î ji rûbera Sûriyayê. Herwiha, bajarên wekî Dêra Zor û Reqayê û bajarên din ne bajarên kurdî ne. Gelo wê kurd bi domdarî li wir bin? Di çi şertûmercan de wê li wir berdewam bikin? Ji ber vê yekê jî, em nikarin bersiva van pirsan di dema niha de bidin, lê doza herî girîng niha, garantiya berdewamiya Rojavayê Kurdistanê ye.
NKL: Gelo hûn dibînin ku peymana ji 8 xalan pêk tê ya ku di navbera Mezlûm Ebdî û Ehmed El-Şeri de hatiye îmzekirin, wê pêk were? Ango gelo niha pêk tê?
Hemû şertûmerc hene ji bo pêkanîna vê peymanê. Lê tevî vê yekê jî, hin pirsgirêk hene, wekî min li jorê anî ziman. Yek ji wan pirsgirêkan, Enqera ye. Gelo wê Tirkiya vê peymanê asteng bike? Gelo wê fişarên Tirkiyayê çi bin? A duyem: Doza Sûriyayê, niha du pirsgirêkên xeternak di Sûriyayê de hene:
A yekê; rejîma Sûriyayê ya heyî tu destekdayîna xwe ya gelêrî tune ye, ango desthilatdariya ku nûnertiyê bike tune ye, herwiha El-Şeri jî tenê ji aliyê 18 komên çekdar ve tê qebûlkirin. Ez behsa demokrasiyê li Sûriyayê nakim, ji bo ku bigihêjin sazûmaniyeke qanûnî û niştimanî, divê destpêkê dîyardeya komên çekdar bidawî bibe. Heyet Tehrîr El-Şam bi xwe komeke û artêşa ku nû ava bûye jî xwe dispêre van koman. Gelo dikarin ji hişmendiya van koman derkevin û bikevin prosesa avakirina dewletê?
A duyem; Heyet Tehrîr El-Şam wekî me hemû dizanin rêxistineke ku El-Qaîde çêbûye. Tevî ku rêveberên wê gerefêtan girê didin, lê ez ne bi awayekî tam piştrast im ku dev ji projeya mîrnişîneka îslamî an jî serweriya sunî berdane. Ev seweriya sunî jî tê wateya serweriya erebî jî. Sûriya ji ber netewperestiya erebî û mezhebî temenekî mezin da. Niha jî, eger tu berovajî difikirî, lê wê faktorê mezhebî bi rengekî ji rengan derkeve. Komkujiyên li dij duruzî û elewiyan jî ev yek piştrast kir.
Lewra, di dibînim ku ne zelaliyeke sereke di Şamê bi xwe de ye. Gelo wê çawa hikumeta Şamê bi pêş bikeve û çawa Tirkiyayê bi pêş bikeve? Ehmed El-Şeri beriya çend rojan got ku peymanek di navbera Amerîka, Tirkiya, Şam û HSDê de heye. Lê di heman demê de, em dibînin xîtaba gefê dewam dike. Hikumeta Demkî ya Şamê bi domdarî dibêje”Em ê êrîş bikin, eger rewş wisa berdewam bike”. Xîtaba gefê heta niha heye. Lewra, pirs ew e: Wê çawa ev rewş were guhartin? Wê çawa bandorê li stratejiya Amerîkayê bike û wê çawa bandorê li ser bersivdayîna Îsraîlê bike, heta niha em nizanin. Rastî ew e ku em di pêvajoyeke zehmet de re derbas dibin.
NKL: Gelo hûn dibînin ku wê Tirkiya ji nû ve hevalbendiyên xwe di ber çavan re derbas bike? Diyar e ku dixebite ji bo pêkanîna girîngiyeke stratejîk, tu texmîn dikî ku wê bi ser bikeve?
Ez dibînim ku Tirkiya tu girîngiyeke xwe ya stratejîk a mezin tuneye. Di doza Ukranyayê de, tu derfet tuneye ku Tirkiya tê de beşdar bibe. Li Qefqasyayê, hêdî hêdî bandora Tirkiyayê kêm dibe. Li Iraqê dijberiyeke xurt li dij Tirkiyayê heye. Hikûmeta Sûriyayê ya heyî jî heta astekê xwe dispêre Tirkiyayê, lê di heman demê de naxwaze ku taybetmendiyên xwe winda bike.
Ji aliyekî din ve jî têkiliya Tirkiyayê bi Îsraîlê re pir xerab e. Tirkiya têkiliyên xwe bi Misir, Suidî û Îmaratê re xweş kirin, lê tu bandora vê yekê tune ye, ango tu sûdî jê nagire. Wekî mînak, Misir, Yûnan û Qubris di vê demê de bi Îsraîlê re hevalbend in. Çi di aliyê deryayê de be, ango herêma parzemînî û deryayî, an jî bi rêya xetên veguhastina petrol û enerjiyê. Di van hemû waran de, em nabînin ku Tirkiya serkeftinên mezin bi dest xistine. Tirkiya texmîn dikir ku pereyekî mezin ji Kendavê bigire, lê li gorî ez dibînim ev yek pêk nehat. Ji ber vê yekê jî, ez nabînim ku Tirkiya di rewşeke stratejîk a pir girîng de ye.
NKL: Di mijara Îsraîlê de, diyar e ku kes nikare wê rawestîne?
Bê gûman, roleke gelekî xerab e. Ez texmîn nakim ku fişarek li ser Îsraîlê heye. Îsraîl bi rastî jî demokrasiyeke xerabûyî bû. Lê niha zehmet e ku em behsa demokrasiyê li Îsraîlê jî bikin. Ango Îsraîl di aliyê awayê sîstemê de, bûye sîstema şer-heta em dikarin nebêjin sîstemekî leşkerî jî. Îsraîl veguherî civakeke şer.
Ez nizanim wê heta kengî ev rewş berdewam bike. Bê gûman, ev yek di nava civaka Îsraîlê de, hîn pirsên cidî çêkiriye, ji bilî wê jî, danûstandinên girîng di navbera cihûyên dervayî Îsraîlê jî hene. Gelek rewşenbîrên cihûyan bi awayekî aşkere Îsraîlê şermezar dikin, lê ez texmîn nakim ku wê gelek werin guhartin. Ji ber ku dîyardeyek heye, diyardeyek yekbûna du celeb Siyonîzmê: Siyonîzma eskatolojîk û Siyonîzma ku neteweperestiya sedsala 19an temsîl dike. Siyonîzma Darwînîst a Civakî, Siyonîzma organîk. Yekbûna van her du celeb Îsraîlê aniye astekê ku nayê rawestandin. Ji perspektîfa min, mijara herî girîng, bê guman, pirsgirêka Filistînê ye. Ango, pirsgirêka Xezayê. Kolonîzasyon li wir berdewam dike û ez ne geşbîn im.
NKL: Gelek caran behsa Mîsaqa Milî di axaftinên girêdayî Kurdistan û Tirkiyayê di salên dawî de tê kirin. Gelo ev Mîsaq peymaneke bû li ser erdîngariyeke tune bû an jî sozeke hevbeş li ser rêgezan bû? Mirov çawa dikare pênase bike?
Di rastiyê de, Mîsaqa Milî sondek bû. Ango di sala 1920î de parlamentoya Istenbolê soz da bû ku “Em ê vê axê vegerînin” ango ku axa di bin seweriya rêveberiya Osmaniyan di mijdara 1918an de wê vegere ji Osmaniyan re. Ev ax jî Heleb, Iraq û Kurdistanê digire nava xwe û hîn herêmên Rojava. Lê wekî min gotî ev sondek bû, ne peymanek bû. Ango ne peymaneke navdewletî bû û ne jî peymanek di navbera tirkan bû, tenê metnek bû ku parlamentoyê xwe spart wê.
Lê Ev parlamento piştre hate jihevxistin. Herwiha, parlamentoya Enqere hate avakirin û bi awayekî tam berovajî parlamentoya Istenbolê bû. Di vê çarçoveyê de, Peymana Lozanê hate îmzekirin, ango ku hebûna Tirkiyayê girêdayî Peymana Lozanê ye. Eger ku şerûmerc sibê çêbibin, wê Tirkiya bixwaze êrîşî vê axê bike? Gelo temen çi be heta serwerî li ser bike? Gelo wê çi hevalbendî ava bike ji bo dagîrkirina wê axê? Faktora Îsraîlê wê çi rolê di vê yekê de bilîze? Herwiha, wê rola Amerîka û Îranê çi be? Em van hemûyan nizanin. Lewra, ji bo min di vê demê de, heta astekê ev axaftin li ser asta xîtaba retorîk ye. Rengek ji rengên hizira tolhildanê ye ku heta niha maye û xîtaba retorîk ku hevokên wisa belav dike”Em di vî şerî de têk neçûn, Şerê Cîhanê yê Yekem berdewam e û em ê berdewam bikin, em ê ji dîrokê tolê rakin”. Bê gûman ev xîtab gelekî xeternak e. Lê di vê demê de, baştire ku tenê wekî xîtab were nirxandin.
*Profesor Hemîd Boz Arsalan, pisporê karûbarê Rojhilata Navîn, Tirkiya û doza kurdî ye. Li Parîsê ji sala 2006an ve, Berpirsê Lêkolînan di Dibistana Lêkolînên Bilind ên Zanista Civakî ye (EHESS). Bozarslan bi awayekî domdar di dezgehên ragihandina Fransayê de dinivîse, wekî Le Monde. Herwiha gelek berhem nivîsîne, di nav de jî Alozî û Tundî û Şaristanî (2019), Şoreş û Dewleta Tundiyê, Rojhilata Navîn 2011-2015(2015), Dîroka Tirkiyayê, ji Împaratoriyê heta Niha (2013), Dîroka Tundiyê li Rojhilata Navîn, ji Dawiya Dewleta Osmanî heta El-Qaîde (2008), ji Têkoşîna Siyasî heta Xwegorîkirin: Tundiya li Rojhilata Navîn (2004), Doza Kurdan: Dewlet û kêmnetewe li Rojhilata Navîn(1997).
