Mihemed Seyid Risas
Di yekşema beriya şerê 28ê sibata 2026an de, Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu got: “Em dixwazin sîstemek temam biafirînin, bi taybetî hevpeymaniyeke şeşalî li herêmê û derdora wê, di nav de Hindistan, welatên ereb û Afrîkayê, welatên Deryaya Spî (Yûnanistan û Qibris) û welatên asyayî, lê bêyî ku bikevim nav hûrguliyan… Armanc ew e ku ekseneke dewletan were afirandin… li dijî eksena radîkal, ango eksena şîî, ku me pir bi tundî lê da û herwiha eksena sunî ku niha derdikeve holê û şikil digire.”
Mirov nikare xwe ji wê yekê dûr bigire ku vê daxuyaniyê bi tiştê ku şeş roj şûn de li Tehranê qewimî ve girêbide, dema ku balafirên Îsraîlê, li ser bingeha îstîxbarata amerîkayî, êrîşeke hewayî kirin ku Rêberê Bilind ê Îranê Elî Xameneyî kuşt. Eşkere ye ku Netanyahu bi daxuyaniya xwe armanc dikir ku îsraîliyan ji bo peyzajeke herêmî ya nû piştî şer amade bike, ku piştî pevçûnê derket holê ku Netanyahu di civîna xwe ya dawî de bi Serok Donald Trump re (11ê sibatê) li hev kiribû ku êrîşê piştî ku şansek da danûstandinan bi îraniyan re bide destpêkirin.
Li gorî agahiyên di çapemeniya Îsraîlê de derketine holê, sê welatên ku Netanyahu di axaftina xwe ya li ser “şeş welatan” de behsa wan nekiriye Îmaratên Yekbûyî yên Erebî, Etiyopya û Azerbaycan in. Behsa “eksena sunî” behsa peymana parastinê ya hevbeş a Pakistanî-Saûdî dike ku di meha îlona borî de hatibû îmzekirin, ku sîwaneke nuklerî ya pakistanî dide siûdiyan û nêzîkbûna piştre ya di navbera Tirkiya û Misrê de bi her du welatan re. Ev yek hebûna ekseneke çar alî nîşan dide ku li dijî hevpeymaniya Îsraîlê bi koalîsyona şeşalî (1+6) re ye.
Li vir, gotinên Netanyahu dikarin kêmbûna pêşbînîkirî ya eksena Îranê û derketina holê ya “ekseneke sunî” ku niha şikil digire nîşan bidin. Rastî nîşan didin ku li gorî nêrîna Netanyahu ev eksen ji hevpeymaniya çaralî ya ku behsa wê hatiye kirin wêdetir naçe. Bi rastî, ev “çaralî” li başûrê Yemenê (Erebistana Siûdî û Îmarat), bakurê Somalyayê (Erebistana Siûdî, Misir û Tirkiya li dijî Etiyopya, Îmarat û Îsraîlê), mijara Bendava Ronesansa Mezin a Etiyopyayê (GERD) (Misir û Etiyopya), Sûdan (Misir, Erebistana Siûdî û Tirkiya li dijî Îmarat û Etiyopya), Qibris (Tirkiya li dijî Qibris û Yûnanistanê), Sûriya (pevçûnek Tirkiya-Îsraîlê li ser Sûriyaya piştî El-Esed) û Keşmîrê (Hindistan û Pakistan) bi “1+7” re rûbirû ye. Di vê navberê de, Azerbaycan di mijara Îranê de ji hevalbenda xwe Tirkiya, ku bêtir ber bi çareseriyeke danûstandinî ya ji bo nakokiya Îranê ve meyla xwe daye, nêzîktirî Îsraîlê bûye. Li rojhilatê Lîbyayê, em dibînin ka çawa nêzîkbûna Misir û Siûdiyê bi Tirkiyayê re veguheriye kiryaran ku hewildanên dûrxistina General Xelîfe Haftar ji Ebû Dabî nîşan didin û ber bi çareseriyeke bi rojavayê Lîbyayê re, ku bi Tirkiyayê re hevbend e, ve diçin. Dibe ku kuştina Seyf El-Îslam Qedafî ji bo pêşîgirtina li her astengiyek ji bo çareseriyeke wiha hatibe armanckirin. Her kesê ku çend hefteyên beriya şerê 28ê sibatê bişopîne, dê bibîne ka çawa pakistanî, siûdî, tirk û misrî di hewldaneke hevbeş de li hev civiyan da ku Trump gur bikin ku bi Xameneyî re çareseriyeke danûstandinan bi dest bixe, di heman demê de Til Ebîb li aliyê dijber bû.
Dema ku em vegerin şerê dawî, mentiqa bûyeran nîşan dide ku di şerê 7ê cotmeha 2023yan de ev yek neçar bû. Netanyahu bawer dikir ku lêdana hêzên Îranî li Xezayê (2023-2025) û Lubnanê (2024) ji hefteyên pêşîn ên êrîşa Hamasê ve ne bes bû. Pêşîniya wî “lêdana li serî” bû, tiştek ku Serokê berê yê Amerîkayê Joe Biden rê li ber wî girt. Wekî din, di mehên pêşîn ên serokatiya xwe de, Trump ji destpêkirina şerekî berfireh li dijî Îranê dudil bû, tenê sala borî destûr da îsraîliyan şerekî sînorkirî, ku wî bi xwe di roja diwanzdehê de bi dawî kir. Lêbelê, di şerê heyî de, di nav hefteyek tijî de, xuya ye ku Trump û Netanyahu li hev dikin ku wê bikin xalek werçerxê ya diyarker di pevçûna bi Tehranê re. Her çend ew li ser sê pirsgirêkên sereke yên Îranê (nuklerî, mûşekî û kontrolkirina bandora herêmî ya Tehranê) li hev dikin jî, ew li ser encama dawîn a vî şerî ji hev cuda ne. Trump dixwaze “reftarên rejîma Îranê biguherîne û wê ji hundir ve kontrol bike”, lê Netanyahu dixwaze rejîma melayan hilweşîne.
Şerê 28ê sibatê bi îhtîmaleke mezin dê bişibihe şerê Brîtanyayê li dijî hukumdarê Misrê Mihemed Elî Paşa di sala 1840î de û şerê 1967an li dij Serokê Misrê Cemal Ebdulnasir, ku di bingeh de şerekî wekaletê yê Îsraîlê li ser navê Amerîkayê bû. Di her du şeran de jî, armanc ew bû ku hukumdarekî ku bûbû hêzek herêmî ya sereke were girtin û qelskirin, herêmê bi awayên ku ne di berjewendiya hêzên navneteweyî yên bi bandor de bûn – London di sala 1840î de û Washington di sala 1967an de – bêîstîqrar bikin. Ji ber vê yekê, armanc ew bû ku bandora wî ya herêmî were kêmkirin û ew di nav sînorên xwe de were girtin, rê li ber rejîma wî veke ku hukumdar û siyasetmedarên ku dê li gorî îradeya navneteweyî ya serdest tevbigerin, hilberîne. Hêjayî gotinê ye ku êrîşa destpêkê ya di şerê 28ê Sibatê de armanc ew bû ku rêberê Îranê ji holê rake, lê Mihemed Elî Paşa û Cemal Ebdulnasir bi heman çarenûsa Xameneyî re rû bi rû neman. Wiha dixuye ku hesabên Trump û Netanyahu li ser dûrxistina wî li hev civiyan, piştî ku ew di şerê dwanzdeh rojan de bê dest lê dan. Pêkan e ku Trump bawer dike ku ev yek “dê bibe alîkar bo tevgera rejîmê biguhere”, lê Netanyahu bawer dike ku ev yek “dê bibe alîkar ku pêvajoya hilweşîn û rûxandina rejîma Îranê bileztir bibe”.
Bi kurtasî: Hemû nîşane nîşan didin ku hêza Îranê li seranserê Rojhilata Navîn kêm dibe. Payîza borî, bawer dikir ku peymana siûdî-pakistanî bertekek li hember êrîşa Îsraîlê ya li ser paytextek Kendavê bû û Riyad li dijî senaryoyên wekhev li rêyekê digeriya. Piştre, nêzîkbûna Tirkiya û Misrê bi Riyad û Îslamabadê re avakirina eksena bersivê li hember pêşketinên dramatîk eşkere kir, ku bi eşkereyî li ser Îranê ye. Axaftina Netanyahu ya li ser vîzyona Îsraîlê ya hevpeymaniyek şeşalî di çarçoveya senaryoyên piştî-Xamineyî de ye, lê di serî de hewldana wê, digel şeş hevalbendên xwe, nîşan dide ku valahiya hêzê ya ku ji hêla Îranê ve hatî hiştin tijî bikin û xwe li dijî çaralî bicîh bikin.
Pirsa sereke niha ev e: Helwesta Washingtonê der barê “çaralî” û “1+6” çi ye?… Pirsek din ku divê were pirsîn ev e: Gelo êrîşa îraniyan li ser dewletên Kendavê di vî şerî de – tiştek ku Xamineyî di şerê dwanzdeh rojî de nekir – dê nexşe û pêkhateya hem “çaralî” û hem jî “1+6” biguherîne?
