Gelek caran gotina ku El-Esed Sûriya veguherandiye “baxçeyekî” tê dubarekirin. Ev gotina ya hêjayî pesindariyê ye, ji ber ku wêne û cewherê ev zêdetirî 50 salî li ser welat serwer bû, kurt kir, ji ber ku ew “baxçe” yek ji cihên herî guncav ji bo nîşandan têkiliya di navbera efendiyan (ku di rastiyê de çîna serdest) û di navbera koleyan an jî bindestan.
Mirov nikare sedî sed bawer be ku yê ku ev navlêkirin bi kar aniye têkiliya di navbera peyvên baxçe û mêtingerî dizanibû, bingeha têgiha mêtingerî “Colonization” ji gotina latinî hatiye “Colonus” ku tê wateya baxçe. Mêtingeriyên berê di destpêkê de baxçe bûn û diketin xizmeta dewlet-bajar û çîna wê ya desthilatdar. Bi vê wateyê, mêtingerî bi her du rûyên xwe derve û hundirîn, bi hev re dimeşin ji ber ku xwe dispartin hêzê ji bo swerweriya xwe li ser mêtingeriyan feriz bikin û wan bi kar bînin. Lê di encamên bikaranînê de cuda bûn; mêtingeriya derve hewl dida ku çavkaniyên bi mêtingeriyan de ji bo berjewendiyan dewleta mêtinger de û xweşbûna jiyana xelkê wê de bi kar bîne, lê mêtingeriya hundirîn hewl dida çavkaniyên niştimanî ji bo berjewendiyên çîna navendî ya desthilatdar bi kar bîne, ne ji bo berjewendiyên dewletê.
Lê gelo em dikarin têgiha mêtingeriya navxweyî ji bo siyasetên rejîma El-Esed di hin herêmên Sûriyayê de bi kar bînin? Û gelo tu metodekî wekî wê heye, ku desthilatdariya Şamê ya heyî bi kar tîne, ya ku dixwaze bi hêzê zirarê bide herêman û hemleyên “dagîrkirina navxweyî” bimeşîne, ku di dawiyê de wê bigihêje formuleke mêtingeriya navxweyî?
Di dîrokê de, diyar e ku têgiha mêtingeriya navxweyî bi awayekî tam nayê zanîn, tevî ku ne nû ye, ji ber ku pupûlîstên (şepêleke siyasî civakî ya rûsî ye di sedsala 19an de) rûs ew têgih ji bo binavkirina keysbaziya çînên bajaran a ji cotkaran re, bi kar tanîn. Lenîn di sala 1896an de ev têgih bi kar anî da ku îlhaqkirina bi zorê ya deverên di nav împaratorîyê de ji hêla zordestiya qeyserî ve û veguherîna wê bo bazarek navxweyî ya sermayeyê ku navenda wê li St. Petersburg û Moskoyê ye, rave bike. Bikaranîna wê têgihê ji aliyê Lînîn û Gramşî ve rolek di diyarkirina çarçoveya tiştên ku bixwazin diyar kir, derbarê balkişandina li ser hizira mêtingeriya navxweyî û encamên wê yên paşdeçûyîna aborî li hin herêmên Rûsya û Îtalyayê, ji ber encama “siyasetên aborî yên dewleta navendî” (Teoriyên neteweyî- Ozkirimli 2013:150). Di salên 60î yên sedsala borî de, careke din ev têgih ji nû ve hate bikaranîn û tenê ji bo navlêkirina “herêmên ku ji aborî bêpar mane û di aliyê çandî de balkêş in” ji herêmên navendî. Ev têgih bi awayekî berfireh li Amerîkaya Latinî hate bikaranîn, ji bo navlêkirina siyasetên desthilatdarên leşkerî û olîgarşî di rûbirûbûna herêman û siyasetên talaniya xêrûberên niştimanî de.
Di hundirê Sûriyayê de, gelek nîşaneyên li ser hebûna mêtingeriya navxweyî di serdema desthilatdariya Beisê de hene. Taybet herêmên kurdan û hersê parêzgehên Cizîra Sûriyayê, cihê herî guncav ji bo pêkanîna siyasetên dewleta navendî ya xwedî meylên mêtingerî, ku xêrûberên binerd û çandinî û heta sewaldarî beşek ji dewlemendiya navendî dîditin û di encamê de ew xistin kategoriya malûmilkên taybet ku çîna desthilatdar ew bi kar tanîn. Li şûna ku van çavkaniyan wekî beşek ji dewlemendiyeke hevpar û giştî werin hesibandin, pêvajoyek dest pê kir ku bi têgihaştina mêtingerî a ramana birêvebirina dewlemendiyê ji bo berjewendiya navend û elîtê re hevber bû. Di mînaka Sûriyayê de, em dikarin daxuyaniyên Peter Calvert ên li ser zirara bikaranîna çavkaniyên hevpar û pêçandina wan bi dirûşmeyên “avakirina neteweyî” û “pêşkeftinê” ji bo rewakirina kiryarên rayedaran vebêjin. (Third World Quarterly, Cild 22, Hejmar 1, r. 51–63, 2001).
Pêvajoya avakirina neteweyê bi rêbazê beisiyan, pêwîstî dîtin ku bi hezaran cotkarên kurd malûmilkên wan ên çandinî ji wan bistînin û ji nû ve erdên çandiniyê belav kirin, bi awayekî ku kurd hejar kirin. Herwiha, “mêtingehên çandiniyê”, di bin navê “Kembera erebî” ku ji nû ve nifûsa kurdan li parêzgeha Hesekê saz kir û nimûneya “baxçeyên dewletê” yên ku kopiyek ji tecrubeya Almanyaya rojhilat bûn bi kar anî, ji bo pêkanîna geşepêdana çandinî. Têgeha mêtingeh” bi awayekî tam di nêrînên efserê beisî Mihemed Teleb Hîlal de hate bikaranîn, ev yek bikaranîna nehişmendî ya wê hizirê nîşan dide ku rejîm dikare li welatê xwe wekî rejîmek mêtinger tevbigere.
Tiştê ku elîtên vî rengê mêtingeriyê ji hev cuda dike, şiyana wan a zêdekirina nifûsa navendên mezin ên bajarî ye li ser hesabê koçberiya ji deverên gundewarî û deverên xizan, li gorî qanûnên ku xizmetê ji siyasetên navendî re dikin. Fermana 49an a 2008an, ku xwedîtî û veberhênanê li deverên sînor rêk dixe, mînakek zelal a şiyana dewlet/navendê peyda dike ku bi deh hezaran niştecihên Parêzgeha Hesekê ber bi bajarokên nefermî û wargehên nefermî yên li dora Şamê û bajarên din ên li hundur ve bişîne. Parêzgehên din jî bi heman rengî hatin karkirin, ji ber sedemên cûrbecûr. Dîktator Beşar El-Esed heta destnîşan kir ku serhildana Sûriyayê li dijî desthilatdariya wî li navenda gundewarî derketiye holê – ango ji wargehên ku ji hêla rejîmê ve hatine valakirin û encamên derengketina Sûriyayê di pêkanîna projeyên “pêşkeftina hevseng” de. Her çend ev naskirin dereng be jî, nêzîkî heft sal piştî destpêkirina tevgera xwepêşandanê li dijî desthilatdariya gendel û zordar a El-Esed, dîsa jî bersivek ji bo xwezaya rejîmê nîşan dide ku hewl daye siyaset, aborî û pêşkeftinê bi sînorên bajarên navendî yên ku ji hêla elîta desthilatdar ve têne rêvebirin ve sînordar bike. Her çiqas aqilê mêtinger xwe dispêre siyaseta “parçe bike û hikum bike”, piraniya vê yekê li Sûriyaya El-Esed qewimî. Mînak, bûyerên xwînî yên li stadyuma Qamîşloyê di sala 2004an de û serhildana mezin a kurdan a ji vê yekê bifikirin. Bifikirin ka rejîmê çawa hewl da ku eşîrên ereb li dij kurdan gur bike û di encamê de nelihevkirinek neteweyî û bêbaweriya hevbeş a kurd-ereb çêkir. Bi heman awayî, pirsgirêkên dubare yên di navbera bedewî û durziyan de û girêdayîbûna wan a domdar a bi destwerdana hikûmetê, li şûna hewldanên paşîn ên ji bo zuwakirina çavkaniyên vê pevçûna sivîl, bifikirin. Destwerdana hikûmetê piştî ku pevçûnên sivîl derdikevin, torên kerîdar û hevalbendan diafirîne ku dixwazin bi rejîmê re hevalbendiyê bikin an jî li berjewendiya wê bigerin. Ev tor bi gelemperî ji komên sivîl ên cûrbecûr tên ku dixwazin hêza xwe bi ya komên din ên sivîl re hevseng bikin. Di vê wateyê de jî, kerîdarî yek ji nîşanên pergala mêtingeriyê ye.
Karakterê mêtingeriyê yê rejîma El-Esed bi zêdebûna hovîtî, tundûtûjî û kampanyayên sepandina hegemonyaya leşkerî, bajarên dorpêçkirî û desteserkirina milk û talankirinê piştî 2011an derket holê. Berî van tedbîrên hovane, ragênanên piçûk li Hamayê (1982) û Beyrûtê di demek kurt de piştî destpêkirina destwerdana Sûriyayê ya li Lubnanê (1976) hatin kirin. Ev hovîtî dikare wekî guhertoya “Sûriyayî” ya siyasetên “erda şewitî” yên hezkirî were binavkirin ku xebata Mêtingeriya biyanî di rewşên ku hewcedariya sepandina hegemonyayê û kontrolkirina serhildan û bêaramiyê hebû de diyar dikir.
Dibe ku kêrhatî be ku meriv ronî bike ser diyardeya generalên derbekar, di serdema piştî mêtingeriya biyanî de, taybetmendiyên rejîma mêtinger a berê dipejirîne, bi vî rengî “katalogek” rêveberiyê ya li ser bingeha şeran ji bo dîsîplînkirina komên “neguhdar”, domandina dabeşbûnên di navbera civakan de û xwe dispêre fanatîzma leşkerî û bajarî, an jî mezhebî û herêmî, ji bo misogerkirina desthilatdariyê. Wiha xuya dike ku ev kevneşopî, ku ji rejîmên derbekar derbas bûne, di serdema El-Esed de bi kûrahî kok girtine û nîşanên derketine holê hene ku ev kevneşopî ji bo desthilatdariya veguhêz a sûriyayî ya heyî têne veguhastin, ku hewl dide “kêmneteweyan dîsîplîn bike”, di navbera sûriyayiyên spî û reş de cudahî bike û kampanyayên dagirkirina navxweyî bi her hincetekê organîze bike.
Ji destpêka adara borî ve, hikûmeta nû siyaseteke erda şewitî dimeşîne, ku di destpêkê de elewiyan hedef digire. Piştî vê yekê, pêlek tundûtûjiyê ya bêmaf li deverên Eşrefiye Sahnaya û Ceramana li dijî durzuyan hat lidarxistin. Piştî zêdetirî mehekê, rejîm dest bi pêşveçûnê ber bi keleha sereke ya durzuyan a Siwêdayê ve kir. Piştî van her du êrîşên navxweyî, rûmeta sûriyayiyan bi awayên dengî û dîtbarî, bi darvekirinên meydanî û kuştina tevahiya malbatan, hat şikandin. Di vê navberê de, kamerayan dîmenên talan, talanê, şewitandin û wêrankirina milk û debara jiyanê ya nifûsê belge kirin. Armanca derxistina bi hezaran karmendan ji burokrasiyê, bi hinceta paqijkirina “qirêjiya” mezhebî ya ku pêvajoya avakirina neteweyî ya rast asteng kiriye û şûna serdestiya qaşo ya hindikahiyek bi serdestiyek ku ji hêla “piraniya xeyalî” ve tê temsîlkirin, dûv re ferzkirina serdestiyê li ser nifûsa herêmî û danîna wan di banka hedefa domdar a rejîm û alîgirên wê de, nîşan dide ku dagirkirina navxweyî pêşgotina pratîkî ya ferzkirina formulek mêtingeriya navxweyî ye ku ji ya ku ji hêla rejîma El-Esed ve tê şopandin wêdetir diçe. Di heman demê de, lêgerîna veguherandina herêmên “pêkhateyan” bo “mêtingehên cezakirinê” an jî zeviyên nû ji xwestekeke nexweş a jinûveçêkirina neteweyê tê, ku di encamê de di bin desthilata koma serdest de ye. Bi vî awayî, ev neteweya xeyalî mafê wê heye ku pêşeroja herêmên pêkhateyên mayî ji hêla aborî, civakî û siyasî ve bi awayekî bi rê ve bibe ku ji bo elîta serdest hemî hêmanên ji bo veguhastina ji desthilatek otorîter a navendî ya bi tevahî ber bi desthilatek totalîter ve peyda bike ku ruhê rejîmek teokratîk a dijminane li hember her tiştê ku bi prensîba hemwelatîbûna wekhev ve girêdayî ye temsîl dike. Di derbarê rizgarbûna ji şêweyên kolonyalîzma navxweyî, rawestandina ramanên fetihkirinê û kampanyayên dîsîplînê de di hebûna pergalek pir navendî de, tu hêviyek geşbîniyê nayê dîtin. Avakirina pergaleke hevseng û nenavendî ji bo sînordarkirina her desthilateke mutleq a ku dixwaze Sûriyayê veguherîne zeviyek aîdî komeke nû, pêwîst e.
