Mislim Talas
Ji dema hilweşîna rejîma Sûriyayê di dawiya sala 2024an de, nîqaşa kevin a li ser pêşeroja aboriya neteweyî ji nû ve zindî bûye ku li dora dubendiya naskirî (nîqaşek ku di heman demê de gerdûnî ye jî) dizivire: Gelo welat ji bo rêberiya jinûveavakirinê pêwîstiya wê bi dewleteke bihêz heye, yan jî aboriyeke bazara azad ku înîsiyatîfa taybet berde û veberhênanê bikişîne? Gotûbêja giştî û akademîk di navbera wan kesên ku krîzê wekî ji roleke zêde ya dewletê û sînorkirinên bazarê dibînin û yên ku bawer dikin ku pirsgirêk di qelskirina saziyên dewletê û hiştina aboriyê ji bo kirêkirin û taybetkirinê de ye, dabeş dibe. Her çend ev nîqaş xwedî nirx be jî, ew ji texmîna nepenî derdikeve holê ku pêşeroja pêşketina Sûriyayê dê tenê bi belavkirina rolan di navbera dewlet û bazarê de were destnîşankirin.
Lê ezmûna Sûriyayê di sê dehsalên borî de çarçoveyeke tevlihevtir eşkere dike. Ji salên 1990î vir ve, welat şahidiya berfirehbûneke gav bi gav a sektora taybet û lîberalîzasyona bazirganiyê kiriye ku bi pejirandina tiştê ku di sala 2005an de wekî “aboriya bazara civakî” dihat binavkirin, bi girîngî lez kir. Lêbelê, ev lîberalîzasyon nebû sedema derketina bazareke aram û rikberiyê. Di şûna wê de, gihaştina çavkanî û derfetan di nav torên nû yên nas û îmtiyazê de ji nû ve organîze kir – tiştê ku Besam Hedad wekî “kapîtalîzma dostane” bi nav kir û ku Raymond Hinnebusch bi rêya “lîberalîzasyona otorîter” ve girê da. Di qonaxa din de, şer beşên mezin ên aboriya fermî hilweşand, lê çalakiya aborî nesekinand; berevajî vê, wê bi rêya kanalên aboriya şer, torên qaçaxçîtiyê û destpêşxeriyên herêmî yên sînor ji nû ve şekil da. Niha, tevî çarçoveya siyasî ya guhertî, pirsên bingehîn ên di derbarê xwezaya saziyan û qaîdeyên gihaştina çavkaniyan de bê bersivên dawî dimînin.
Ji aboriya siyasî û saziyan wêdetir
Edebyatên hemdem beşdariyên girîng pêşkêş dikin ji bo têgihaştina van veguherînan. Di aboriya saziyan de, Douglas North û hevkarên wî nîşan dan ka sazî û qaîdeyên lîstikê çawa xwezaya performansa aborî diyar dikin. Di aboriya siyasî de, Mushtaq Khan rave kir ku ev sazî nikarin bi tenê ji hevsengiyên hêzê û lihevkirinên siyasî yên ku ew çêdikin werin fêmkirin. Van nêzîkatiyan alîkarî kirine ku ji ravekirinên kevneşopî yên ku pêşkeftinê vediqetînin siyasetên diravî an jî asta destwerdana dewletê derkevin. Lêbelê, ev wêje pir caran bi saziyan an hevsengiyên hêzê wekî diyariyên sereke û xwegir dest pê dike da ku encamên paşîn rave bike.
Ev gotar hewl dide ku ji xalên destpêkê yên aboriya siyasî û saziyan a heyî derkeve û pirsek kûrtir derxe holê: Sazî ji ku derê derdikevin û çima hin civak dikarin wan bi berdewamî nû bikin û ji hêla aborî ve mezin bibin û geş bibin, lê di yên din de ew hişk û bêçalak dibin ku dibe sedema paşketin û têkçûnê?
Gotar pêşniyar dike ku xala destpêkê ne di dewletê de ye û ne jî di bazarê de ye, lê belê di kapasîteya mirovan de ye ji bo “fêrbûna berhevkirî”. Pêşveçûn, di eslê xwe de, ne tenê berhevkirina sermayeya fîzîkî ye, lê şiyana civakê ye ku fêrbûna ku ji hêla endamên xwe ve hatî çêkirin veguherîne saziyên nû, an jî yên heyî vejîne, bi vî rengî karanîna çavkaniyan bi awayekî berhemdartir ji nû ve organîze bike. Ji vê perspektîfê, pirsa pêşkeftina Sûriyayê ji “divê dewlet çiqas mezin be?” diguhere bo “gelo civaka Sûriyayê îro xwedî kanalên sazûmanî ye ku dihêle ew fêrbûn û ezmûna ku di salên şer û koçberiyê de berhev kiriye veguherîne saziyên nû yên ku dikarin pêvajoyek pêşkeftina domdar bi rê ve bibin?”
Sazûmana fêrbûnê: Girêka winda di geşepêdanê de
Sazî ji tunebûnê dernakevin û hevsengiyên hêzê ne diyariyeke dîrokî ya statîk in, lê belê berhema pêvajoyên dirêj ên guhertina civakî û siyasî ne. Ji ber vê yekê pêdivî bi astek ravekirinê ya pêşwext heye ku hewl dide şert û mercên ku sazî û hêz di bin wan de çêdibin û bi demê re nû dibin fam bike.
Taybetmendiya bingehîn a civaka mirovan kapasîteya wê ya ji bo fêrbûna domdar û berhevkirî ye. Her civak zanîn, jêhatîbûn û rêbazên çareserkirina pirsgirêkan ên nû hildiberîne. Lêbelê, ev fêrbûna takekesî dibe ku ezmûnek kesane bi bandorek sînorkirî bimîne heya ku ew bi rêya pêvajoya “sazûmankirinê” rêya xwe nebîne qada giştî. Li vir, sazûmankirin ne tenê tê wateya damezrandina rêxistinek an derxistina qanûnek, lê belê behsa pêvajoya ku fêrbûna takekesî vediguhere şêwazek tevgerî ya aram ku çavkaniyan ji nû ve organîze dike, dike.
Ev veguherîn di valahiyekê de çênabe; çavkaniyên civakê her gav ji hêla rêgez û têkiliyên ku di encama fêrbûna berê de hatine çêkirin ve têne rêvebirin. Ji ber vê yekê, her fêrbûna nû bi van saziyên heyî re têkilî datîne: Ew an di nav wan de tê kişandin, dibe sedema guhertina wan, an jî rastî berxwedanek tund tê ku nahêle ew bibe saziyek stabîl. Ji ber vê yekê, pêşveçûn ne bi hilberîna fêrbûnê bi xwe ve girêdayî ye, lê belê bi berxwedana civakê û kapasîteya wê ya sazûmankirina vê fêrbûnê û veguherandina wê bo rêgezên ku karanîna çavkaniyan bi rengek hilberînertir û domdartir ji nû ve organîze dikin.
Jinûvenirxandina rewşa Sûriyayê
Heger em vê çarçoveya analîtîk li ser rastiya Sûriyayê bi cih bînin, pirsa sereke divê ne der barê hebûna veberhênanê de be, lê belê: Gelo civaka Sûriyayê karîna xwe ya fêrbûnê winda kiriye?
Rastî tam berevajî vê yekê tekez dikin. Tevî windahiyên mirovî û madî yên mezin, civaka Sûriyayê dev ji hilberîna zanînê bernedaye. Bi rastî, şert û mercên şer, koçberî, penaberî û hilweşîna saziyên fermî bi mîlyonan sûriyayî ber bi bidestxistina formên nû yên fêrbûnê ve birine ku berî 2011an ne amade bûn. Sûriyayiyan di warê karsaziyê, rêveberiya herêmî, xebata mirovî, aboriya dîjîtal û rêveberiya zincîra dabînkirinê de pisporiyên hêja berhev kirine, ji bilî xebata di çarçoveyên qanûnî û sazûmanî yên pêşketî de li welatên cîran, Ewropa û Kendavê. Wekî din, formên nûjen ên rêxistina civakî di hundirê Sûriyayê de derketine holê ku ji hêla mekanîzmayên adapteyî nebûna xizmetên giştî û aboriya nefermî ve têne ajotin.
Ji ber vê yekê, rawestîna pêşketinê li Sûriyayê ne ji ber kêmbûna sermayeya mirovî an perwerdehiyê ye. Civaka îro xwedî bingehek zanînê ye ku di gelek aliyan de, ji ya ku berî şer hebû derbas dibe. Pirsgirêk di kanalên sînorkirî û girtî de ye ku dihêlin ev fêrbûn bibe sazûmanî.
Ji vê perspektîfê, dîroka aboriya Sûriyayê ya nûjen dikare ji nû ve were şîrovekirin. Pirsgirêk qet ne nebûna sektora taybet an berfirehbûna dewletê bi xwe ye, lê belê mekanîzmayên ji bo rêkxistina gihaştina çavkaniyan bû. Derfetên veberhênanê, kredî, lîsans û peymanên giştî tenê qada torên bandora siyasî û aborî mane û rê li ber fêrbûna nû digirin ku rêyên serbixwe ji bo sazûmanîbûnê bibînin. Heta di qonaxa “aboriya bazara civakî” de jî, bazar nekariye veguhere hawîrdoreke rikberiyê ji ber ku qaîdeyên avahîsaziyê neguherîne û fêrbûna nû neçar kiriye ku an xwe biguncîne “kapîtalîzma hevalbend” a heyî an jî koçber bibe.
Nîşaneyên teorîk û siyasetî ji bo pêşerojê
Ev gotar ne rêbernameyekê pêşkêş dike ji bo guhertina dewletê bi bazarê, an berevajî vê, lê belê pirsa bingehîn a pêşketinê ji nû ve çarçove dike. Pirsgirêka rastîn a ku Sûriya di vê qonaxa nû de pê re rû bi rû ye ne tenê bi jinûveavakirina binesaziyê an jî reformkirina darayiyên giştî ve sînordar e, lê di avakirina hawîrdorek sazûmanî ya nerm de ye ku bikaribe zanîna berfireh a ku ji hêla sûriyayiyan ve hem di hundur û hem jî li derveyî welat de hatî berhevkirin bihelîne û bi kar bîne.
Heger kanalên sazûmanîkirinê teng bimînin û di bin şêwazên yekdestdar ên sînordar de bin, ev fêrbûn dê nikaribe veguherîne hêza hilberîner, bêyî ku mezinahiya fînansmanê an jî armanca siyasetên aborî yên ragihandî çi be.
Ji ber vê yekê, pirsa girîng a ku îro li pêşiya çareseriya siyasî û saziyên ku şikil digirin ev e: Gelo ev qonax dê rêyên wekhev û cihêreng ji bo veguherandina fêrbûnê bo saziyên nû veke? Hrger bersiv erê be, wê hingê jinûveavakirin û pêşveçûn perspektîfek rastîn û gengaz dimîne, tewra di nav çavkaniyên madî yên kêm de jî. Lêbelê, heger yekdestdariya kanalan û jinûvehilberandina bêçalakiya saziyan berdewam bike, wê hingê siyasetên aborî yên çêtirîn jî mehkûmî têkçûnê ne.
Ev nêzîkatî bersivên tekez pêşkêş nake, lê ew asteke ravekirinê pêşniyar dike ku beriya aboriya siyasî ya kevneşopî ye; ew bi fêrbûna mirovan wekî çavkaniya sereke ya karînan dest pê dike, kanalên sazûmankirina wê dişopîne û digihêje têgihaştina sedemên geşedanê an hêzên bêçalakiyê.
