Riyad Derar
Pirsa ku ji cewherê qonaxa veguhêz li Sûriyayê tê pirîsn: Gelo Danezana Destûrî gavek ber bi damezrandina peymanek civakî ya nû ve bû, an tenê jinûvehilberandina demkî ya desthilatdariyê bû?
Piştî zêdetirî salekê, Danezana Destûrî dikare bi bikaranîna pîvanên sereke were nirxandin. Ji hêla rewatiyê ve, daxuyaniyên destûrî pir caran di demên veguhêz de têne weşandin, lê pirsgirêk di doza Sûriyayê de ev e ku ew ji pêvajoyek nûnerî ya berfireh (konferansek neteweyî, encumaneke damezirîner, hwd.) derneketiye û mandateke wê ya gelêrî ya zelal tuneye. Di encamê de, rewatiya wê ji lihevkirineke neteweyî bêtir wekî de facto ma. Ev şiyana wê ya xizmetkirina wekî bingehek herdemî qels dike.
Ji hêla naverokê ve, her aliyên erênî (eger hebin), wekî têxistina hin mafên giştî (azadiya derbirînê, wekhevî, hwd), hewldana ji bo rêkxistina hêzan, her çend tenê bi awayekî şêweyî be jî û peydakirina çarçoveyek qanûnî ji bo dagirtina valatiyê, tenê ji bo nixumandina hin pirsgirêkên bingehîn e yên ku sûriyayî bêhêvî kirine, mîna: Nezelalî an qelsiya di garantîkirina serxwebûna dadweriyê de; nebûna mekanîzmayên bibandor ji bo tawanbarkirina rayedaran; têkçûna çareserkirina bi rastî ya pirsgirêka pirrengiya neteweyî û siyasî û dîtina mafan wekî “prensîb” li şûna mafên ku bi qanûnî têne sepandin. Bi gotineke din, dibe ku nivîs di zimanê xwe de modern xuya bike, lê ji hêla avahîsaziyê ve kevneşopî ye. Di pratîkê de û ev pîvana herî girîng e, rêzgirtineke rastîn ji bo azadiyan bi dest nexistiye. Jiyanek siyasî ya rastîn (partî, medyaya serbixwe, hwd.) derneketiye holê û rola saziyên ewlehiyê kêm nebûye.
Pirsgirêk ne di nivîsê de ye, lê di veguherîna danezana destûrî de ye bo rûyekî tenê ji bo birêvebirina qonaxa veguhêz, ne bo amûrek ji bo guhertinê. Ger pratîkê neguherin, danezan tenê dibe dîkorekî qanûnî.
Ji aliyê bandora xwe ya siyasî ya giştî ve piştî salekê, danezan ne beşdarî vekirina asoyên siyasî yên nû bûye, lê belê beşdarî xurtkirina avahiya desthilatdariya heyî bûye. Ger encam dûrketina siyasî ya berdewam, nebûna hevkariya neteweyî û qelskirina baweriyê di navbera dewlet û civakê de be, wê hingê ew di bicihanîna peywira xwe ya veguhêz de bi ser neketiye, astengî li ber wê çêkiriye û paşveçûnek girîng ji bo xwestekên gelê Sûriyayê temsîl dike. Piştî salên pevçûnê, sûriyayî li benda destûrekê bûn ku dewletekê li ser bingeha hemwelatîbûnê ava bike, veqetandina rastîn a di navbera desthilatiyan de misoger bike, mafên kom û kesan garantî bike û mentiqa serdestiyê biqedîne. Bi vî awayî, danezan, ku nekarî van hêmanan çareser bike, paşveçûnek ji wan xwestekan temsîl dike.
Ji perspektîfa realîsta siyasî ve, dibe ku desthilatdariya nû xwe wekî di qonaxa “bicihbûnê” de bibîne, ne “veguherînê”. Ji ber vê yekê, wê nivîsek muhafezekar derxist holê ku kontrolê li ser vekirîbûnê dide pêş. Li vir tengezariya klasîk di navbera mentiqa dewletê (seqemgîrî) û mentiqa şoreş/veguherînê (azadî) de heye.
Danezana destûrî, piştî salekê, dikare wekî çarçoveyek qanûnî ya veguhêz a ku nûnertiya wê nebaş e were binavkirin, di avahiya xwe ya siyasî de muhafezekar e û bandorek sînorkirî li ser veguherîna demokratîk heye. Ew ji damezrandina komareke nû bêtir dişibihe birêvebirina qonaxa veguhêz. Ji ber vê yekê, ew ji çêkirina hêzê bi awayekî lawaztir nêzîktir e ji qutbûna ji rabirdûyê. Pirsa niha ev e: Piştî vê danezanê divê çi were? Bersiv di berçavgirtina van tiştan de ye: Meclîseke damezrîner a hilbijartî û “danezana prensîban” a li ser destûrî ku mafan garantî dike û destûrê bi têgiha “hemwelatîbûna rastîn” ve girê dide. Ev rêya derketinê ji danezaneke destûrî ye ku têkçûna wê di nivîsandina wê de xwezayî ye.
Em dikarin ji bo Sûriyayê çi cure destûreke pêşerojê bixwazin? Ev pirs ne tenê qanûnî ye; ew li ser şêweyê peymana civakî ye ku dikare Sûriyayê ji dubarebûna pevçûnan rizgar bike. Her destûreke pêşerojê divê ne tenê bi zimanê xwe “nûjen” be, lê divê ji bo veguherînek kûr di têkiliya di navbera dewlet û civakê de bingeh be. Di nav bingeh û prensîbên ku felsefeya destûrî bi rastiya Sûriyayê ve girê didin de, prensîba hemwelatîbûnê di rêza yekem de ye. Hemwelatîbûn çavkaniya maf û erkên e, ne ol, etnîk, an mezheb e û hemî sûriyayî bêyî cudahî li ber qanûnê wekhev in. Ev di pratîkê de tê wateya rakirina her îmtiyazek yasayî ya li ser bingeha nasnameyê û veguherandina dewletê ji “dewleta koman” bo “dewleta kesan”. Ev nayê wateya înkarkirina hebûna koman, lê belê rêkxistina wan bi destûrî. Ev dibe sedema naskirin û garantîkirina pirrengiyê, ji ber ku Sûriya ne civakeke homojen e, lê belê di warê netewee (ereb, kurd, suryanî, hwd.), ol (misilman, xiristiyan, êzîdî, hwd.) û çand û ziman de civakeke pirreng e. Ji ber vê yekê, divê destûr bi eşkere vê pirrengiyê nas bike, mafên çandî û zimanî biparêze û azadiya baweriyê garantî bike. Ev ne tawîzek e ku ji hêla dewletê ve hatiye dayîn, lê mafek xwerû û neguhêrbar e. Cudakirina rastîn a hêzan jî prensîbek bingehîn e; her destûrek ku di hilweşandina navendîbûna hêzê de têk biçe, ji nû ve hilberîna zordariyê ye. Bi parastinên wekî pêşîgirtina li komkirina hêzê, sînordarkirina demên wezîfeyê, danîna mekanîzmayên zelal ji bo dûrxistin û hesabdayînê û ya girîng, serweriya hiqûqê û serxwebûna dadweriyê – bêyî dadweriyek serbixwe tu metnek destûrî ya hêjayî nîne – divê dadgehek destûrî ya bihêz were damezrandin. Peywirên wê parastina mafan, hilweşandina qanûnên neqanûnî û misogerkirina veqetandina hêzan vedihewîne. Dadwerî li vir ne tenê saziyek e, lê belê parêzvanê peymana civakî ye.
Li Sûriyayê, destûr nenavendîbûneke demokratîk a rastîn dixwaze, ji ber ku navendîbûna zêde yek ji sedemên serhildanê bû. Divê destûr nenavendîbûna siyasî û rêveberî qebûl bike û desthilatên rastîn veguhezîne herêman. Ev yek rê dide birêvebirina cihêrengiyê, kêmkirina aloziyan û beşdariya berfirehtir di biryardanê de, bêyî ku were wateya dabeşkirina dewletê. Prensîbeke din a giştî ew e ku maf û azadiyan wekî mafên qanûnî yên bicihanîn garantî bike. Divê ev maf zelal, berfireh û di bin berpirsiyariya dadwerî de bin. Ew azadiya derbirînê, azadiya rêxistina siyasî, azadiya çapemeniyê, mafên jinan û mafên kêmneteweyan dihewîne. A herî girîng, divê welatî bikaribin dozê li dewletê vekin ger ev maf werin binpêkirin.
Prensîba bêalîbûna erênî ya dewletê li hember olan xaleke hestyar e, lê girîng e. Dewlet oleke fermî ya serdest qebûl nake, lê belê azadiya baweriyê ji bo her kesî garantî dike, olê ji siyasîkirinê diparêze û siyasetê ji olkirinê diparêze. Ev ne li dijî olê ye, lê li dijî bikaranîna wê wekî amûreke desthilatdariyê ye.
Gelek xal dikarin werin nirxandin û “daxuyaniyeke prensîban” dikare were nivîsandin – yek ku bi hêsanî nayê sererastkirin – ku mafên bingehîn, şiklê dewletê û pirrengiyê dihewîne, da ku destûrê ji hilweşandinê biparêze. Her destûreke sûriyayî ya serketî divê hevsengiyeke dijwar bi dest bixe: Dewleteke bihêz, lê ne otorîter; Civakeke cihêreng, lê ne parçekirî û desthilatdariyeke siyasî ya ku tawanbarkirina wê pêkan be.
Kurd li Sûriyayê û destûr
Pirsa li vir ne tenê li ser “parastina kurdan” an jî komeke taybetî ye, lê belê li ser wê yekê ye ku meriv çawa destûrekê ava bike ku pêşî li derketina holê ya mentiqekî dûrxistinê bigire. Ezmûna Sûriyayê nîşan daye ku pirsgirêk ne nebûna nivîsên qanûnî ye, lê nebûna avahiyeke destûrî ye ku cihêrengiyê garantî dike. Bersiva ka destûrek çawa dikare bi rastî hemî koman, nemaze kurdan, di çarçoveyeke neteweyî ya berfireh de biparêze, di naskirina van koman de wekî hevkarên damezrandina dewletê de ye, ne wekî komên ku hewceyê parastinê ne. Ji hêla destûrî ve, divê Sûriya wekî “dewletek pirneteweyî û pirçandî” were binavkirin, divê cihêrengî wekî beşeke yekgirtî ya nasnameya dewletê were hesibandin û divê kurd û mafên wan bi eşkereyî bi destûrî werin naskirin. Her paşguhkirina eşkere ya vê mijarê tenê dê krîzê bidomîne. A ku hewce ye pergalek nenavendî û demokratîk e ku destûrê dide kurdan ku karûbarên xwe di nav dewletek nenavendî de bi rê ve bibin. Ev ne gefek li ser yekîtiyê ye, lê belê pêdiviyek ji bo wê ye. Ji ber vê yekê, pêwîst e: Sîstemeke hilbijartinê ya dadperwer (nûnertiya rêjeyî), bi îhtîmala veqetandina garantiyên temsîlê (eger pêwîst be), hemû koman di saziyên dewletê yên herî bilind de bihewîne û parastina destûrî ji bo mafên çandî û zimanî peyda bike. Dadgeheke destûrî ya bihêz garantîkarê hemû mafan e, ku bêyî mekanîzmayeke parastinê, ew bêwate dimînin. Divê ev mijar werin çareserkirin: Serjimêrîyên îstîsnaî, bênetewebûn û siyasetên guhertina demografîk. Destûreke ku kurdan û hemû komên din diparêze ne destûreke parastina taybet e, lê belê destûreke li ser bingeha hemwelatîbûn, naskirin, nenavendîbûn û garantiyên dadwerî ye.
Zindîkirina têkoşîna destûrî
Vegerandina mijara destûrê bo pêş ne tenê mijareke yasayî ye, lê belê şerekî li ser diyarkirina mafê avakirina dewletê ye: Rejîm an civak? Di rewşa Sûriyayê de, ku rejîm meyla wê dike ku veguhertinê bi rê ve bibe ne ku dest pê bike, rola hêzên civakî û siyasî dibe veguherandina destûrê ji mijareke paşxistî bo daxwazeke neteweyî ya lezgîn. Ev yek avakirina vegotineke destûrî ya berfireh, veguheztina nîqaşê ji “nivîsên yasayî” bo mijareke rûmet û mafên rojane û girêdana destûrê bi: Ewlehî (parastina ji girtina keyfî), aboriyê (dadwerî û derfetên wekhev) û nasnameyê (naskirina hemî pêkhateyan) hewce dike. Her wiha destpêkirina gotarekê ku tekez dike ku “destûr ne belgeyeke ji bo elîtan e, lê peymanek e ku jiyana mirovan diparêze.” Herwiha, pêdivî bi avakirina blokeke civakî ya nasname-navendî û avakirina hevpeymaniyek sivîl-siyasî ya berfireh heye ku hêzên ereb, kurd û suryanî, rêxistinên civaka sivîl, sendîka, înîsiyatîfên ciwanan û kesayetên serbixwe di nav xwe de bigire, bi armanca afirandina komek fişarê ya neteweyî mîna têgiha “bloka dîrokî” – hevpeymaniyeke ku li ser projeyek dewletê ye, ne li ser nasnameyê. Divê alternatîfek bi şiklê deklarasyonek destûrî ya prensîban an jî pêşnûmeyeke destûreke kurt were pêşkêşkirin, ku vîzyonek berbiçav bide gel, her çend ew hewce bike ku pirsgirêk bêyî ku karakterê wê yê neteweyî têk biçe navneteweyî bibe. Têkilî bi Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropa û aktorên din ên navneteweyî re mimkun e, bi şertê ku destûr wekî daxwazek neteweyî ya gelêrî were pêşkêşkirin, ne wekî projeyek ji derve ve hatî ferzkirin. Rewatî li hundur tê avakirin û bi awayekî beşî li derve tê parastin. Bikaranîna zexta aştiyane pêwîstî ye. Bêyî fişarê, destûr dê were paşxistin. Divê destûr bi rewatiya siyasî ve girêdayî be; her desthilatdariyek ku bi destûreke lihevkirî pêş ve neçe ne rewa ye. Ji ber vê yekê, hêzên siyasî dikarin beşdariya xwe di her pêvajoyeke siyasî de bi rêyeke destûrî ya zelal ve girê bidin û bêyî destûreke rewatiyê red bikin. Divê kêliya veguhêz were sûdwergirtin, ji ber ku her qonaxek veguhêz derfetek ji bo krîzên aborî, veguherînên herêmî û pêwîstiya bi naskirina navneteweyî pêşkêş dike. Li vir, peyam dikare ev be: “Bêyî destûr seqemgîrî tune.” Destûra Sûriyayê ne tenê belgeyek e; ew qada şerê dawî ye di navbera mentiqa hêzê û mentiqa civakê de.
