Steven Simon û Adam Weinstein
Di kanûna pêşîn de, komek ji komên serhildêr ên bi serokatiya Heyet Tehrîr El-Şam (HTŞ) bi hilweşandina dîktatorê Sûriyayê Beşar El-Esed cîhan şok kir. Serokê komê, Ehmed El-Şeri, hikûmetek ava kir da ku çavdêriya veguheztina welêt bike. El-Şeri cîhadîstekî berê ye ku carekê şaxê El-Qaîdeyê li Sûriyayê bi rê ve dibir. Lêbelê, Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump zû piştgirî da wî, piştî civînek di gulanê de bi wî re û ew wekî kesekî “bihêz” û “karîzmatîk” bi nav kir. Ji wê demê ve, Amerîkayê cezayên li ser Sûriyayê rawestand û daxuyaniyên piştgirîkirina hikûmeta demkî ya El-Şeri da.
Ji dema ku desthilatdarî girtiye ser xwe, El-Şeri hewl daye ku bi redkirina “cîhadîzmê” û pêşkêşkirina îhtîmala normalîzekirina têkiliyên Sûriyayê bi Îsraîlê re, piştgiriya biyanî bi dest bixe. Ev retorîk, digel serkeftina wî ya beşî di rêvebirina suniyên Sûriyayê li parêzgeha Îdlibê di salên dawîn ên şerê navxweyî de, hejmarek ji rayedarên niha û berê yên Amerîkayê qani kiriye ku El-Şeri zilamê kêliyê ye. Îro, tundûtûjî dîsa li Sûriyayê berdewam dike û hevpeymaniyên El-Şeri cîhadîstên nereformkirî jî di nav xwe de digirin. Pirsgirêka siyaseta Amerîkayê ya li hember Sûriyayê ne ew e ku ew piştgiriyê dide hevalbendekî berê yê El-Qaîdeyê, lê belê ew e ku ew vîzyona El-Şeri ya rêveberiya navendî li welatekî mezhebî û etnîkî yê cihêreng ku bi bêbaweriyeke kûr ve mijûl e, piştgirî dike. Di tîrmehê de, Nûnerê Taybet ê Amerîkayê yê Sûriyayê Tom Barrack heta wê astê çû ku her piştgiriya Amerîkayê ji bo rêkeftineke federal, wekî destûrdayîna kontrola herêmî li ser hêzên polîsan, red kir.
Hikûmeta veguhêz a li Şamê bi tundî federalîzm red kiriye û wê wekî pêşgotinek ji bo kaos, hilweşîna dewletê û windakirina kontrola Heyet Tehrîr El-Şam dîtiye. Nimûneyên vê dawiyê ne dilxweşker in: Sîstema konososyal a Libnanê û sîstema federal a Iraqê hema hema kar nakin. Hin hevalbendên El-Şeri bawer dikin ku suniyên Sûriyayê, wekî piraniya nifûsê, mafê wan heye ku kêmneteweyên olî bi rê ve bibin.
El-Şeri û şêwirmendên wî yên herî nêzîk xwedî vîzyonek zelal a dewleta ku ew dixwazin ava bikin nînin. Ew bi rêvebirina Îdlibê, bajarekî piçûk bi yek kolana sereke, wekî stargehek ji bo îslamîstan, ne dewletek mezin û pir-etnîkî, fêr bûne. Wekî din, El-Şeri dîktatorek mutleq nîne; ew ji hêla derdora xwe ya hundurîn ve sînordar e û biryaran bi şêwirmendiya wê dide. Şêwirmendên wî meyla wan heye ku desthilatdariyê yekdest bikin.
Ji bo ku welat şansek ji pêncî sal zulm û dehsal şerê navxweyî rizgar bibe, divê destûr bê dayîn ku civakên kêmneteweyan heya radeyekê xweseriyê biparêzin. Sûriya dê bi îhtîmalek mezin ji hêla zilamekî bihêz ve were rêvebirin û bêyî hin celeb federalîzmê, tundûtûjiya nav-civakî ya dijwar dê berdewam bike. Eger kêmnetewe ji hikûmeteke navendî ya êrîşkar bitirsin, ew ê li ber xwe bidin û dibe ku di têkoşîna xwe de alîkariya hêzên derve bixwazin. Îhtîmala vegera şerê navxweyî gengaz e. Hevkarên Sûriyayê, di nav de Amerîka, divê rêkeftineke parvekirina desthilatdariyê teşwîq bikin.
Artêşên biçûk li her derê
Dema ku El-Esed hate hilweşandin, El-Şeri ji bo gelek hikûmetên biyanî wekî zilamê rast xuya bû ku Sûriyayê bi rê ve bibe. Erebên sunî yên Sûriyayê texmîn kirin ku welat êdî nikare ji hêla kêmneteweyek olî an etnîkî ve were birêvebirin – wekî El-Esed, ku aîdî mezheba elewî ne – û ku îslamîstên ku El-Esed hilweşandin dê bibin beşek ji hikûmeta pêşerojê. Washington fêm kir ku bandora wê li ser veguheztinê dê sînordar be. Lêbelê, Amerîka li bakurê rojhilatê Sûriyayê xwedî bandor bû ji ber ku ew bi salan hebûnek leşkerî ya piçûk li wir domand da ku pêşî li vejîna Dewleta Îslamî (DAIŞ) bigire û gihaştina Îranê ya Lubnanê asteng bike. Niha, bi xuyabûna DAIŞ ji ya berê qelstir û bi hikûmetek ku bi tundî dijberiya Îranê dike, Trump dest bi vekişandina leşkeran ji heft ji heşt baregehên amerîkayî yên li hundurê Sûriyayê kir.
Piştî hatina El-Şeri ji bo desthilatdariyê kêliyek hebû ku rihetiya çûyîna El-Esed û hesreta ereban ji bo aramiyê dibe ku rê li ber navendîbûnek hişk û bêtawîz vekiriba. Îro, hikûmeta El-Şeri korîdorekê kontrol dike ku ji Derayê li başûr heta Helebê li bakur li ser rêya M5 dirêj dibe, ji bilî Îdlib û perava elewiyan li bakur-rojavayê welêt. Ew Siwêdayê li başûr-rojava û bakur-rojhilat ê kurdan kontrol nake.
Lêbelê, potansiyela navendîbûnê di meha adarê de kêm bû dema ku şervanên sunî – ku hin ji wan ji hêzên hikûmeta nû bûn – herî kêm 1500 elewî kuştin. Hikûmeta El-Şeri elewî sûcdar kir ku dest bi çerxa tundûtûjiyê kirine û îdia kir ku divê kuştin di çarçoveya xwestekek xwezayî ya tolhildanê de li dijî komek ku piştgirîya rejîma El-Esed a xerab dikir werin dîtin. Lêbelê, pêkhateya bingeha civakî ya El-Esed di rastiyê de tevlihevtir bû. Gelek sunî piştgiriya rejîma kevn kiribûn û ji bo wê şer kiribûn û malbata El-Esed ji bo sivikkirina xizaniya elewiyan hindik tişt kiribû, wan di destê artêş û dewletê de hiştibû. Çi hevsengiya sûc û fezîletê be jî, xuya bû ku hikûmeta El-Şeri tundûtûjiya tolhildanê qebûl dike.
Dûv re di meha tîrmehê de, hikûmeta El-Şeri êrîşên li dij komeke din a olî ya hindikahî, drûz, ku li Parêzgeha Sweydayê dijîn, ku ji başûrê Şamê heta sînorê Urdunê dirêj dibe, hêsan kir. Drûzên Sûriyayê li herêmeke xizan dijîn û bi baweriyek ezoterîk ve girêdayî ne ku gelek misilman wekî ne-îslamî red dikin. Hikûmetê durzî bi berxwedana li dijî desthilatdariya xwe tawanbar kir û bi hevkariya deh hezaran şervanên ji eşîrên bedewî êrîşî gundên durzî kir, bi sedan kes kuştin, di nav de gelek sivîl jî hebûn. Herwiha dorpêçek li ser Swêdayê ferz kir û gihaştina bejahî ya xaleke kontrolê ya başûr ku tê de ketina karwanên mirovî organîze kir, sînordar kir. Her çend eşîrên bedewî û durzî di dema şerê navxweyî de li dijî El-Esed bûn yek jî, rikberiyeke wan a demdirêj heye. Rikberiya ji bo çavkaniyan rikberiya nûbûyî gur kiriye û bandorkerên îslamî yên tundrew li ser Telegramê nefreta mezhebî di navbera her du aliyan de gur kirine, bi kêfxweşî kuştin û tecawiza gundiyên durzî pesnê xwe didin.
Îsraîl xwe wekî parêzvanê durziyan dibîne ji ber ku kêmneteweyek mezin a durziyan li wir heye û ji ber ku ew dixwaze durziyên Sûriyayê wekî tamponek di navbera wê û rejîma nû ya îslamî ya li Şamê de tevbigerin. Hêzên Îsraîlê êrîşa li ser durziyan bi destpêkirina êrîşên hewayî li ser şervanên bedewî û bombebarankirina Wezareta Parastinê ya Sûriyayê bi dawî kirin. Bêyî destwerdana Îsraîlê, dibe ku gelek kesên din bihatana kuştin.
El-Şeri meyla wî heye ku hêzê bi kar bîne da ku bigihîje armancên xwe û amûrek wî ya bihêz di nav şervanên di destê wî de heye. Di bin desthilatdariya El-Esed de, rejîmê hin eşîrên bedewî ji bo şerên xwe tevlî kir, lê di pîvanek pir piçûktir de. Di tîrmehê de, hikûmeta El-Şeri karîbû hêzên bedewî ji seranserê piraniya Sûriyayê seferber bike, bi karanîna bandorkerên cîhadîst ên serhêl, ku gelek ji wan ne girêdayî hikûmetê ne. Ev tora dîjîtal a mezinbûyî civakên kêmneteweyên qels terorîze kiriye, herwiha redkirina hikûmetê ji êrîşan ve ku ewlehiya durziyan garantî bike an jî destûr bide ku alîkariya têr bikeve Siwêdayê jî. Karbidestên di nav hikûmeta El-Şeri de bawer dikin ku her tawîzek ji bo durziyan dê wan ji bo serhildana wan xelat bike. Ev pêlên tundûtûjiyê kêmneteweyek din jî teşwîq kirine: Kurdên Sûriyayê, ku li bakurê rojhilatê welêt perçeyek erd kontrol dikin. Hêzên Sûriyaya Demokratîk (HSD), ku bi piranî kurd in û şervanên ereb jî di nav de ne, bi hêzên amerîkayî re hevalbendî kir da ku li Sûriyayê DAIŞê têk bibin. Di lêgerîna xwe ya ji bo desthilatdariya navendî de, El-Şeri zext li HSDyê kir ku çekê deyne û tevlî artêşeke nû ya Sûriyayê bibe da ku şûna artêşa El-Esed bigire. Lê piştî ku piştgiriya rejîmê ji bo êrîşên li dijî elewî û durziyan dît, hsdYê îradeya xwe ya radestkirina cebilxaneya xwe û tevlîbûna artêşa El-Şeri winda kir. Nûnerên HSDyê guhertina helwesta xwe ya ber bi hikûmeta demkî ve wekî “berî Siwêdayê” û “piştî Siwêdayê” bi nav kirin. Hikûmeta demkî biryar bû ku vê havînê li Parîsê bi rêberên HSDyê re hevdîtinan bike, lê di tebaxê de vekişiya û got ku dema danûstandinan qediya ye û mijara entegrasyona kurdan dê “li ser erdê” were çareserkirin, bi îhtîmaleke mezin bi zorê û Dêra Zorê wekî xaleke destpêkê ya gengaz were pêşniyar kirin. Lêbelê, artêşa El-Şeri têra xwe bihêz xuya nake ku hêzên kurdî têk bibe an jî wan bişkîne. Hikûmeta Sûriyayê îdia dike ku 100,000 leşker tevlî kiriye, di nav de 30,000 ji Artêşa Neteweyî ya Sûriyayê ya berê ne, lê ev hejmar zêde xuya dikin. Tewra ku Şam artêşek bi vî rengî bi serkeftî organîze bike, perwerde bike û çekdar bike jî, dê neçar bimîne ku deverên berfireh ên axê bigire nav xwe, ev tê vê wateyê ku HSD dê serdestiya xwe li ser deverên piçûktir ên ku ew kontrol dike biparêze. Rêberên durzî – ku ji hêla dîrokî ve parçe bûne – di redkirina hewldanên ji bo tevlêkirina axa xwe di nav dewletek navendî de ku ji hêla Heyet Tehrîr El-Şam ve tê serdestkirin de yek bûne. Milîsên durzî jî ji bo parastina yekparçeyiya axa Swêdayê bûne yek û hêza bi navê “Parêzvanên Neteweyî” ava kir.
Serweriya piraniyan?
Her ku hikûmet bêtir kêmneteweyan tepeser bike, ew ê ewqas bêtir li hember zexta ber bi serweriya navendî ve li ber xwe bidin. Encam dê bêtir xwînrijandin, bêtir derfet ji bo hêzên biyanî – wekî Îsraîl an Îran – ku destwerdana Sûriyayê bikin û xizanbûn û bextreşiya berdewam a hemî sûriyayiyan be. Amerîka dê aqilmend be ku dev ji redkirina federalîzmê berde û teşwîq bike ku hin desthilatan bidin saziyên herêmî an xwecihî. Siyaseta darayî û diravî, têkiliyên derve û parastina sînorên Sûriyayê divê di destê hikûmeta navendî de bimînin. Sîstemek wiha dikare ji felcbûna siyasî ya ku ji hêla “sîstema konososyal” a Lubnanê ve hatî çêkirin dûr bisekine bi hêzkirina kêmneteweyan da ku di beşên ku ew piraniyê pêk tînin de astek desthilatdariyê bi kar bînin, li şûna ku otorîterîzma zorê li ser asta federal ferz bike. Ew ê ji ya Iraqê jî çêtir be, ku ji ber ku wê mîqdarek girîng desthilat daye Hikûmeta Herêma Kurdistanê, bi nakokiyên aborî yên bêdawî re rû bi rû ye. Her çend Lubnan û Iraq hîn jî pirsgirêkan hene jî, ew ê xirabtir bibin ger hikûmetên wan ên navendî neyên sînordarkirin. Divê Washington hewl bide rêberên Sûriyayê qani bike ku lêgerîna wan a navendîbûna mutleq dê berevajî bibe, dabeşbûnên di navbera civakan de kûrtir bike, tundûtûjiyê gur bike, mezinbûna aborî bitepisîne û pêbaweriya wan a navneteweyî têk bibe.
Wiha xuya dike ku siyasetmedarên amerîkayî hêdî hêdî ber bi avahiyek federal ji bo Sûriyayê ve diçin. Ofîsa Nûnerê Taybet ê Amerîkayê ji bo Sûriyayê berdewam dike ku baweriya xwe ya tevahî bi jêhatîbûn û pabendbûna El-Şeri ji bo Sûriyayek piralî îspat bike, lê ew di derbarê lêçûn û potansiyela bilind a bicîhanîna desthilatdariya navendî de hişyartir bûye. Di tebaxê de, Barrack got ku ew piştgiriya “tiştek kêmtir ji federalîzmê” dike.
Di dawiyê de, sûriyayî dê pergala xwe ya rêveberiyê biryar bidin û divê wiha be. Lê divê rêveberiya Trump giraniya gotinên xwe fam bike û piştrast bike ku ew bi nezanî meylên herî xirab ên hikûmeta demkî teşwîq nake, ku dikare welêt vegerîne şerê navxweyî.
Gotar di 10ê îlona 2025an de di “Foreign Affairs”ê de hat weşandin.
