Şoreş Derwîş
Ne dûrî cihê ku Serokkomarê Fransayê Emmanuel Macron li Şamê dima, du teqenan rû da. Heta niha tu aliyek berpirsiyariya van teqînan negirtiye ser xwe. Di dema ku Macron ber bi Qesra Gel ve diçû, Elysee ragihand ku wî dengê teqînan nebihîstiye.
Ji aliyê xwe ve, Serokê demkî yê Sûriyayê Ehmed El-Şeri pesnê “wêrekîya “Macron û israra wî ya li ser berdewamkirina bernameya serdana xwe kir. Ev bername bi taybetî li ser pêşxistina têkiliyên aborî yên di navbera Fransa û Sûriyayê de rawestiyabû.
Teqîna ku demek kurt berî civîna NATOyê ya li Enqerayê û di dema yekem serdana serokkomarekî fransî ji sala 2009an vir ve qewimî, gelek pirsan derdixe holê. Ev pirs dikarin rê li ber gelek îhtîmalan vekin û nîqaşan li ser aliyê ku li pişt vê bûyerê ye firehtir bikin.
Di heman demê de, ev bûyer rewşa pergala ewlehiyê ya desthilatdariya nû jî eşkere dike û nîşan dide ku dibe di wê de kêmasî û valahiyên ewlehiyê hebin. Ev yek jî dikare bandorê li ser baweriya welatên rojava û erebî bike û gumanan li ser aramiya şertên veberhênanê û berjewendiya veberhênan li Sûriyayê zêde bike.
Dûrxistina faktorê derve
Tu belge tune ye ku piştgirî bide vê hîpotezê ku aliyên derveyî li pişt bûyera teqînê ne. Heke hin analîstên nêzîkî desthilatdariyê Îsraîlê wekî aliyê ku li pişt vê bûyerê ye nîşan bidin, ev cure sûcdarkirin di xwe de nîyetek siyasî ya kîndar an jî hêsankirina ravekirinê dihewîne; ji ber ku ew berî ku encama lêkolînan were zanîn biryarek dide û hewl dide ku têkçûna ewlehiyê veşêre.
Her wiha, ev awayê nêrînê dixwaze bala xwe ji hebûna valahî, lawazî û kêmasiyên dubare yên di hundirê pergala ewlehiyê de dûr bixe.
Di heman çarçoveyê de, hin nêrîn hene ku Tirkiyayê bi vê yekê tawanbar dikin ku naxwaze Fransa di derfetên veberhênanê û hebûna xwe ya li peravên Sûriyayê de pêşbaziyê li hember wê bike. Lê ev nêrîn an tawanbarî rastiyeke girîng paşguh dike: Enqera xwe jî ji hêsaniyên bankayî yên ku Parîs dikare beşdarî avakirina wan bibe sûd werdigire, ji bo ku karê karsazên Tirkiyayê di hundirê Sûriyayê de hêsantir bibe. Herwiha, Parîs ji bo misogerkirina kûrahiyeke ewropayî ji bo Sûriyayê beşdar dibe ku ev tiştek e ku Enqera tercîh dike li şûna ferzkirina tecrîda ewropayî li ser rêveberiya Sûriyayê.
Ya herî girîng, heta niha tu delîl tune ku nîşan bide Fransa di hundirê “Sûriyaya bisûd” de bi Tirkiyayê re ji bo bandorê û projeyên stratejîk pêşbaziyek dike. Wekî din, Enqera xwedî derfetên ku bi awayekî rasterast li ser Şamê bandorê bike, pêdivîya wê bi rêbazên nerasterast û şandina peyamên veşartî tune ye ku zirarê bidin navûdengê hevalbendê wê yê sûriyayî.
Her wekî ku îhtîmala dûrxistina Îsraîl û Tirkiyayê ji vê bûyerê, ji bo Îranê jî heman nêrîn dikare were gotin. Ji ber ku ne dûr e ku li Tehranê şîroveyek hebe ku li gorî wê, ne di berjewendiya Îranê de ye ku li ser şiyan û karîgeriya ewlehiyê ya desthilatdariya li Sûriyeyê gumanan çêbike.
Heke van gumanan bi îhtîmala ku Şam bi awayekî rasterast an nerasterast dest bi tengkirina li ser Hizbullahê bike ve girêdayî bin, wê demê Tehran li ser bingeha tenê gumanan tevnagere û wan naguherîne politîkayên pêşîgirtinê yên ku armanca wan kişandina Sûriyeyê ber bi senaryoyên teqînan, erebeyên bombekirî û teqemeniyan e; mîna rewşa ku piştî hilweşîna rejîma Sedam Hisên li Iraqê çêbû.
Divê were destnîşankirin ku têkiliya di navbera Tehran û Şamê de, her çiqas ne di asta baş de be jî, ne gihîştiye asteke şer û dijberiya tund e. Ji ber vê yekê, ev têkilî li ser hevsengiyek nazik dimeşe, dibe ku baştirîn îfadeya wê gotina Ehmd El-Şeri be ku di nîsana borî de, di dema beşdarbûna xwe ya danişîna gotûbêjê li Enstîtuya Karûbarên Navneteweyî ya Qraliyetê “Chatham House” de, gotibû ku Sûriye dê li derveyî şerê di navbera Îran û Amerîkayê de bimîne.
Li aliyê din, dibe ku îranî jî bawer bikin ku ew naxwazin bikevin nav pevçûnekê bi desthilatdariyek Sûriyeyê re ku taybetmendiyên wê yên mezhebî eşkere ne û nayên piştguhkirin. Ev hemû li ser bingehê stratejiya kevn a Tehranê ye: ku dijminên xwe zêde neke û xwe neke armanca şerên nû.
Lê derbarê hundir de çi heye?
Yek ji kêmasiyên sereke yên her analîza siyasî ya ku rewşa desthilatdariya nû vedikole ew e ku em gelek tiştan li ser “hevalbend” û “dostên” wê dizanin, lê di derbarê dijber û dijminên wê de agahiyên me kêm in. Ji vî aliyê ve, ne dûr e ku mirov texmîn bike ku teqînên li Şamê ji ber kêmasiyek ewlehiyê ya kevn û domdar pêk hatine; kêmasiyek ku di dijwariya nasîn û kontrolkirina kesên nav pergala ewlehiyê de xwe nîşan dide, nemaze ew kesên ku ji tevgerên dijber ên wekî DAIŞ an Hurras El-Dîn ketine nav vê pergala, an jî hin kesên nerazî yên di hundirê desthilatdariyê de ku ji rêbaza hevkarî û “hevalbendiyê” ya Şamê bi paytextên rojavayî re ne razî ne û wê bi “girêdayîbûna” bi rojava tawanbar dikin.
Dibe ku hebûna Serokê Fransayê li Şamê derfetek guncaw bûye ji bo şandina peyamên xwînî yên bi heman şêwazê ku hin komên cîhadîst li deverên cuda bikar dianîn, dema ku bi rêya erebeyên bombekirî û teqemeniyan dixwestin ragihînin ku ew hîn jî li qada şer û li ser erdê hene.
Ne gengaz e ku hemû bûyerên berê bi aliyekî tenê ve werin girêdan. Di nav van bûyeran de kuştina du leşkerên amerîkî li Palmyra di dawiya sala 2025an de ji aliyê “endamekî” ji hêzên ewlehiyê ve, herwiha teqîna li qehwexaneyekê li hember Qesra Dadê ya Şamê çend roj berê, û gelek bûyerêndin hene. Hin ji van bûyeran DAIŞê girtin ser xwe, lê yên din bêyî ku kesek berpirsiyariya wan ragihîne mane.
Li vir pirs ev e: gelo aliyekî diyarkirî li pişt hemû van bûyeran heye, an jî em li ber komeke dijberan radiwestin, wekî rewşa Iraqê ya ku di nav tevgerên tundûtûj de hatibû dabeşkirin: El-Qaîde, “Neqşîbendî” û Baasî.
Gumanê zêde ew e ku hemû kiryarên tundûtûjiyê derbirîna cûrbecûr meyl û helwestan in. Lê belavbûna van kiryaran li ser armanca têkbirina desthilatdariyê an jî neçarkirina wê ji bo qebûlkirina daxwazên wan, ne tê wateya ku armancên wan yek in.
Ne pêkan e ku cîhadîstên fransî yên bi serokatiya Omer Omsen, ku berpirsê kampa biyaniyan a li nêzîkî Haremê ye, di têkçûna aramiya serdana Serokê Fransayê bo Sûriyeyê de rolek hebin. Ji ber ku tenê pevçûna ku di cotmeha 2025an de di navbera cîhadîstên fransî û hêzên ewlehiyê yên hikûmetê de çêbû, bi navbeynkarî û lihevhatina ji hêla mucahîdên Ozbek ve bi dawî hat û ji wê demê ve têkiliya di navbera her du aliyan de tu aloziyek din nebûye. Bi taybetî ji ber ku Fransayê daxwaza wan negihandiye asta daxwazek lezgîn ku Şam divê bicîh bîne, lê belê çavê xwe ji hebûna wan di kampên wan de girtiye. Ragirtina van cîhadîstan ji aliyê Sûriyayê ve rewşek îdeal ji bo Parîsê pêk anî ku tu xetereyê di girtina wan di “getoyek” de li Haremê hîs nake.
Dibe ku herdu teqînên li Şamê bêyî ku nas bike ka kî li pişt wan radiweste derbas bibin, bi taybetî heke ew ji hêla kesên ku di nav sazûmana ewlehiyê de, an jî ji hêla kesên ku ramanek cuda hildigirin û tevgera Şamê û vekirina wê ya ber bi rojava red dikin, hatibin pêk anîn. Di hemû rewşan de, rastiya bûyerê dê an were veşartin an jî bi awayekî din were pênasekirin ku li gorî vegotina desthilatdariyê be.
Ji ber ku xistina desthilatdariyê di rewşek teng de li ser kapasîteyên wê yên ewlehiyê û şiyana wê ya kontrolkirina rewşê, bi taybetî li paytextê, peyama sereke ye ku berpirsiyarên van herdu teqînan dixwestin ragihînin. Ev peyam di roja piştî serdana Serokê Fransayê bo Şamê û di dema hatina rêberên NATOyê bo Tirkiyeyê de hate şandin, ku civîna hevpeymanê li wir tê lidarxistin.
Dibe ku taybetiya herdu teqînan, ku ne armancên ewlehiyê yên hesas, ne kesayetiyên navxweyî yên bi bandor û ne jî mêvanên biyanî bûn, nîşan bide ku armanca bûyerê di bingeh de tenê peyamek bû.
Gelo Parîs ji bûyera ku qewimî bandor bû?
Serokê Fransayê bi cesaret nêzîkî bûyerê bû û nehişt ku teqîn bikeve asta ku ji mezinahiya wê zêdetir were nîşandan. Di hesabên Fransayê de, têkiliya bi gelek dewletan re heye, tevî ew dewletên ku rastî bûyerên ewlehiyê yên giran hatine.
Lê Parîs, berovajî hin dewletên din ên ewropayî, bi van hikûmetan re di nav xebat û têkiliyê de ma. Ev rêbaz di têkiliya Fransayê bi Îranê re di destpêka aloziyên ku piştî hilweşîna rejîma Mihemed Riza Şah li Tehranê derketin de xuya bû; herwiha di têkiliya wê bi Iraqa Sedam Hisên di navbera 1991 û 2003an de, bi Lîbyaya piştî Qezafî û bi gelek welatên afrîkî re jî hat dîtin. Îro jî Parîs heman nêzîkatî di derbarê Sûriyeyê de didomîne.
Pragmatîzma fransî ne wek ya rêveberiya Trump e ku her tişt bi awayekî vekirî û bê perde tê gotin, bêyî ew nermbûna siyasî ya Fransî ya ku pir caran bi rêya îşaretan û navgîniyan diaxive. Fransa bi demên dirêj serkeftî bûye ku sernav û agahiyên siyasî yên ku “ruh” û nirxên Komarê nîşan didin hilbijêre, wekî dadperwerî, wekhevî, rêveberiya demokrasî, hikûmeta veguhêz, demokrasî û azadiyên giştî.
Berê jî Serokkomarê Fransayê Nicolas Sarkozy di sala 2008an de serdana Şamê kiribû, sê sal piştî kuştina serokwezîrê Lubnanê Refîq Herîrî. Di wê demê de Fransa piştgirî ji pêvajoya hesabpirsînê ya li dijî kesên berpirsiyarê kuştina Herîrî dida, bi taybetî bi rêya Dadgeha Taybet a Navneteweyî ya ku ji bo lêkolîna vê sûcê di sala 2007an de hate avakirin.
Ev serdan ji aliyê gelek aliyan ve rexne li Parîsê anî, lê Fransa zêde girîngî neda van rexneyan û berdewam kir ku têkiliyên xwe yên siyasî bi Şamê re biparêze.
Di serdana yekem a du wezîrên derve yên ewropayî de ku bi hev re di destpêka çileya 2025an de hatin Şamê, Wezîrê Karên Derve yê Fransayê Jean-Noël Barrot, ligel hevbera xwe ya Alman Annalena Baerbock, rêzek daxwazên ku ji bo danûstandinê bi El-Şeri re hatibûn pêşkêşkirin anîn ziman. Di nav van daxwazan de pêkanîna veguheztina berfireh û aştiyane ya desthilatê, pêvajoya lihevhatina civakî û garantîkirina mafên jinan, kêmneteweyan û kurdan cih digirt.
Ev mijar bi gotinên nêzîkî heman wateyê di konferansa Parîsê ya ji bo piştgirîkirina veguheztina li Sûriyeyê de jî hat destnîşankirin, ku di Sibata 2025an de bi beşdariya 20 welatan hate lidarxistin. Her wiha, Emmanuel Macron di dema pêşwazîkirina El-Şeri li Qesra Élysée de, ku yekem serdana mêvanê wî yê sûrî bo welatekî Rojavayî bû, li ser van mijaran piştrastkirin kir.
Bi serdana dawî ya Macron, foruma aborî û îmzekirina peyman û peymanan, xuya ye ku Parîs ne pabendê xetên destpêkê ye ku hewl da di derbarê têkiliya xwe bi hikûmeta nû ya Sûriyayê re xêz bike. Balkêşiyên aborî, lêgerîna xetên enerjiyê yên alternatîf û hebûna li perava rojhilatê Deryaya Spî rêbazek nerm temsîl dike ku di hundirê Sûriyayê de xwedî gotin be û ev yek di rewşa Lubnanê de û herwiha di dosyaya “aştiyê” ya sûriyayî-Îsraîlê de jî diyar dibe. Di heman demê de, siyaseta marjînalîzekirina desthilatdariya Sûriyayê dûrketina Fransayê ji rolên xwe yên li rojhilatê Deryaya Spî temsîl dike ku Fransayê li zêdetirî yek welatekî ku hilweşîna ewlehiyê an şerên navxweyî dîtiye pêk aniye.
Di encamê de, xuya ye ku peyama bombebaranê û bandorên dema wê bandor li ser naveroka serdana Fransî ya Qesra Gel nekirine, nemaze ji ber ku serdan ku bi encamdan û îmzekirina peymanên aborî ve hatibû binavkirin, bi siyasetênên herêmî û navneteweyî re ne nakok e, lê dibe ku qebûlkirina pêwîst jî bi dest bixe. Ev tê vê wateyê ku têkiliya di navbera Şam û Parîsê de zelaltir bûye ku daxwaza reformên dadwerî û ewlehiyê û parastina berjewendiyên Fransî li ser şert û mercên destpêkê yên ku behsa veguheztinek berfireh û aştiyane ya desthilatdariyê û hikûmetek berfireh a ku hemî komên sûriyayî dihewîne, girîngtir e.
