Dr. Eqîl Seîd Mehfûz
Peymana di navbera Washington û Tehranê de bûyerek girîng e ku di siyaseta herêmê de cihê xwe digire. Di binê vê peymanê de pêvajoyek jinûveavakirina jeopolîtîk a herêmê veşartî ye, yan jî di wan xalên ku behsa wan nehatiye kirin de, xuya dibe.
Tevî ku gelek axaftin li ser tiştên ku peyman eşkere dike, tên kirin û ev jî mijareke ku ji bo şîrovekirin û cudabûna nêrînan pir nakok e, lê ya girîngtir ew e ku mirov li ser wan tiştan raweste ku peyman behsa wan nake. Herwiha, divê helwesta Îsraîlê, hem di hebûna wê de û hem di nebûna wê de, bi baldarî were nirxandin. Dibe ku ev be peymana rastîn a di navbera aliyan de be.
Heger hûn xîtab û daxuyaniyên Washington û Tehranê yên li ser “peymanê” bi baldarî bişopînin, dibe ku hûn hest bikin di rastiyê de li ser tu tiştî li hev nekirine. Her aliyek ji ya ku dibêje zêdetir tiştan bêdeng dihêle û li ser peymanê ew tiştan dibêje ku aliyê din ne dixwaze ne bibêje û ne jî bibihîze. Ev jî beşek ji stratejiyeke eşkere ye ku armanca wê ew e ku rê li ber komeke tawîzên dualî veke, di bin perdeya gotinên hişk û helwestên tund de.
Dema ku heman rêbaz li ser Tilebîbê jî were bikaranîn, diyar dibe ku tiştên ku di pişt daxuyaniyên wê yên ku li dijî peymanê tên nîşandan de veşartî ne, digel berdewamiya êrîşên wê li Lubnanê, ji wan tiştên ku bi eşkere tîne ziman mezintir in û heta radeyekê berevajî wan e jî.
Ev ne tenê dualîtiyek dîplomatîk e, lê bûye rêbazeke bingehîn a siyaseta navdewletî. Ji Hans Morgenthau heta Kenneth Waltz, zanyarên realîzma siyasî her tim bal kişandine ser vê yekê ku dewlet ne li gorî xîtaba îdeolojiya ku bi eşkere radigihînin tevdigerin, lê li gorî pîvanên hêz û berjewendiyên xwe biryar didin. Lê şert û mercên îroyîn aliyekî din jî li vê rastiyê zêde dikin:
Gotûbêja îdeolojîk bi xwe jî bûye tiştek ku dikare bibe mijara danûstandinê. Ji ber vê yekê, peyman, berî ku bi naveroka xwe ya teknîkî were pîvandin, bi ziman û awayê ku hatiye avakirin, nêzî têgiha “aştiya nerm” e. Ev rêkeftineke ku nakokiyan ji holê ranake, lê tenê wan bi awayekî din bi rê ve dibe. Ji ber vê yekê jî hemû alî ji vê peymanê sûd werdigirin, tevî ku asta wê ji aliyekî bo aliyekî din cuda be.
Lê belê, nirxandina vê tabloyê bêyî bersivdana vê pirsê hîn jî ne temam dimîne: Çima Washington ev peymanê hilbijart û li ser wê şert kir?
Bersiv di guherîna pêşîniyên Amerîkayê de ye. Êdî bala Washingtonê ji Rojhilata Navîn ber bi herêma Hind-Pasîfîkê ve zêdetir hatiye kişandin. Ji ber vê yekê, ew dixwaze pergaleke herêmî ya nû ava bike ku di wê de welat xwe berpirsiyariya ewlehiya herêma xwe hilbigirin, di bin sîwana Amerîkayeke nerm de, bêyî ku bikevin nav aloziyên eksenên îdeolojîk, rikberiyan ku her ku diçe zêde dibin û zextên ku her roj dijwartir dibin.
Li vir Îran, bi awayekî paradoksî, ne dijminek e ku divê bi tevahî were têkbirin. Wê li şûna wê, wekî parêzvanek tê dîtin ku ji bo birêvebirina Kendavê ji nû ve tê amadekirin û rola wê ji nû ve tê diyarkirin. Ev yek jî rave dike çima Washington ji Tehranê nexwest ku bi awayekî eşkere Filistînê ji peywendiyên xwe yên herêmî derxe.
Yekem: Guhartina qadê – dema ku sî dibe bingeh
Di guherîna herî girîng a ku di avahiya vê tabloyê de çêbûye, êdî encama şer ne tenê li ser erdê tê diyarkirin. Îro qadên medyayê û awayê ku rastî tê pêşkêşkirin bûne cihê sereke yê vê têkoşînê.
Qada leşkerî, bi hemû wêranî û xwînrijandina xwe re, êdî ne navenda biryardanê ye. Ew bûye tenê zemînek ku jê meteryal tê standin, da ku di “laboratuwara medyayê” de vegotineke siyasî ya serketî were avakirin û kaxezên danûstandinê jê werin amadekirin.
Em bi siyasîkirineke dijwar a bandorên agir re rû bi rû ne: Armanca şer êdî ne tenê şkandina leşkerî ya şer e bi wateya klasîk a Clausewitz e, lê veguherandina ekran û platforman bûye amûrên sereke ji bo jinûveavakirina bîra kolektîf û diyarkirina wateya serketinê.
Di vê çarçoveyê de, qada şer êdî ne tenê afirînerê bûyerê ye, lê bûye siya wê. Ronahiya stratejîk a rastîn ew e ku di dîmena dawî de ji aliyê kamera ve tê dayîn. Ev jî nîşan dide ku siyaseta îroyîn ne tenê li ser erdê tê çêkirin, lê herwiha di wêneya ku ji nû ve tê avakirin di hiş û têgihaştina me de jî tê avakirin.
Ev têgihaştin jî nêzîkî ya Walter Lippmann e ku wî di navbera “jîngeha rastîn” û “wêneya di hişê me de” de cudahî kiribû: Rastiya siyasî ne tenê ew e ku li erdê tê jiyankirin, lê ew jî ye ku di wêneya ku di hişê me de tê çêkirin de, tê şekildan.
Duyem: Îsraîl – hevkarekî bêdeng di endezekirina peymanê de
Di vir de xala herî girîng a ku gelek caran tê paşguhkirin derdikeve holê. Ger Tilebîb hêza sereke ya li pişt vî şerî be, çawa dikare rawestandina wê bêyî îradeya wê were fêmkirin, wek ku ew bi zorê li du lihevkirinên amerîkayî-îranî ve were birin?
Vekirina vê nezelaliyê bi perspektîfên realîzma siyasî mantiqek bi tevahî cuda eşkere dike: Îsraîl ne li aliyekî hat hiştin, lê belê xwe spart. Ew dişibihe melevanekî jêhatî ku li ser pêlan siwar dibe; ew hêza xwe kontrol nake, lê ew rêça tevgera xwe contol dike. Îsraîlê karta xwe ya îranî – ku nêzîkî çar dehsalan e ku siyasetên wê mijûl kiriye – bi kar aniye da ku xelatek stratejîk li pişt perdê derxîne ku teslîmbûna wê ya demkî rewa bike: Wê di berdêla hilweşandina doktrîna “yekîtiya qadan” û bidestxistina sîwanek amerîkayî ya hişk ku kontrolkirina herêmê û kontrolkirina leza gefa sînor garantî dike, li şûna ku bi tena serê xwe lêçûna wê ya hebûnî hilgire, dev ji dijminatiya rasterast û eşkere ya bi Tehranê re berda.
Ev hevkêşe tiştê ku Kissinger bi navê “dîplomasiya rêveberiya hevseng a dijberan” aniye bîra mirov ku dijber bi xwe bêne neçarkirin ku lêçûna vekişîna xwe ne ji sermayeya we, lê ji sermayeya xwe ya sembolîk bide”.
Lê belê, xwendineke kûrtir nîşan dide ku ev ravekirin – herçendî rast be jî – ne temam dimîne heya ku ev pirsa sereke jî neyê kirin: Îran çi qezenc kir?
Sêyem: Îran – peyman wek rêya rizgariyê
Şaştiya herî belav di şîrovekirina vê peymanê de ew texmîna ku ew lîstikek sifir-berhev e: Amerîka û Îsraîl qezenc kirine, Îran winda kiriye, an jî berovajî wê.
Lê amûrên pêşketî yên şîrovekirina siyaseta navneteweyî, bi taybetî teoriya lîstikê di forma hevkariyê de, cudahiyek bingehîn dikin di navbera lîstikek sifir-berhev û lîstikek berheva erênî de. Tiştê ku çêbû nêzî ya duyem e: Her aliyek destkeftiyek rastîn bi dest xist, lê her yek bi awayekî.
Kilîda têgihaştina qezenca Îranê di vê hevkêşeyê de nêzîkatiya Japonî ye. Japonya piştî şerê sala 1945an westiyayî û dagirkirî derket holê, lê di heman demê de barê îdeolojiya emperyal jî ji xwe dûr xist; ew îdeolojî ku wê ji hundir ve lawaz dikir û li derveyî welat jî îzole dikir.
Şikestinê rê li ber wê vekir ku nasname, hişmendî û wêneya xwe jinûve pênase bike: Ji hêzek berfirehxwaz a bi bingeha leşkerî, ber bi dewletek pêşketî ya bi bingeha karîgeriya aborî û tevlêbûna di pergala navneteweyî de.
Îro Îran jî di naveroka xwe ya bingehîn de li ber kêliyekî wekî vê ye. Bê guman, ev tenê nêzîkatiyek destpêkî û texmînî ye û divê cudahiyên şert û merc, şiyan, amadekariyê û faktorên din di navbera rewşên Îran û Japonya de bên hesibandin.
45 sal îdeolojiya “hinardekirina şoreşê” – bi piştgirîkirina blokên herêmî, fînansekirina aktorên dewletî û ne-dewletî û bilindkirina alaya Filistînê – çavkaniyên welat westand, aborî di bin giraniya cezayan de hişt û valahiyek mezin di navbera dewlet û civakê de zêde kir.
Ji vê aliyê ve, peyman ne teslîmbûn e, lê kêliyek jinûve rêxistina stratejîk e. Dev ji sembola Filistînê di xîtaba fermî de dibe ku bedelêkî sembolîk ê qebûlkirî be ku elîta desthilatdar pêşkêş dike da ku ji barekî avahîsazî yê ku veguherîneke girîng asteng dike rizgar bibe.
Wêne ev e: Îran ji bo ku derbasî dewletbûnek zêdetir pratîkî bibe, gav ji îdeolojiya şoreşger paş dide ev cûreyek hevkêşeyê ye ku di rewşa wê de gelek kes wê red nake.
Zêdebûna bêhêvîtiyê!
Her çend peyman ji bo dewletên têkildar destkeftiyan tîne, bi şertê ku têgihaştin pêk were, ew di heman demê de di nav aktorên ne-dewletî de ku doktrîna şer a “diyardeya Îranî” di çend dehsalan de şekil dane “zêdebûna bêhêvîtiyê” diafirîne. Ji ber ku partiyên alîgirê Tehranê yên li herêmê ji nişkê ve xwe bi Tehranê re rû bi rû dibînin ku ewlehiya xwe ya serwer li ser dilsoziya xwe ya îdeolojîk dide pêş, dibe ku ew werin neçar kirin – her çend bi zehmetiyên girîng – ku serxwebûnek zêde bikin, van hebûnên Îranî veguherînin “guherbarên bi pirsgirêk” ku dikarin di asta herêmî de astengî û astengiyên nepêşbînîkirî biafirînin. Ev senaryoyek heta radeyekê ne gengaz e, ji ber şert û mercên heyî.
Çarem: Gelê Îranê – dema ku kolan dibe hevkarek di veguherînê de
Tiştê ku vê analîzê dide rastkirinek kûrtir ev e ku peyman li dijî daxwazên beşek fireh a raya giştî ya Îranê nebû. Berevajî vê, ew hat ku rêyek ku raya giştî bi xwe bi salan di hundurê xwe de nexşandibû xurt bike.
Peymanên mezin tenê dema ku ew di nav avahiya raya navxweyî de deng vedidin, aram dibin; wekî din, ew ji ber zexta gel an jî hilweşîna ji ber berxwedana saziyan têne hilweşandin. Nîşaneyên derbirîna civakî ya Îranê di salên dawî de eşkere dikin ev e ku raya giştî ji ya ku retorîka fermî pêşniyar dike pir pragmatîktir e. Pêlên xwepêşandanan di navbera 2019 û 2022yan de ne dirûşmeyên “mirin ji bo Îsraîlê” bilind kirin, lê belê daxwazên civakî-aborî yên eşkere bilind kirin. Di nav van daxwazan de ya herî berbiçav redkirina eşkere ya karanîna dewlemendiya neteweyî ji bo rojevên derveyî li ser hesabê welatiyê Îranê bû.
Bi gotineke din, beşek mezin ji gelê Îranê jixwe berî ku peyman vê veqetandinê bi awayekî dîplomatîk temsîl bike, di asta siyasî û darayî de banga “cudakirina” pirsgirêkên Filistîn û ereban ji Îranê dikir. Herwiha, dûrxistina Filistînê ji bîrdoziya fermî ya Îranî – û li vir em behsa aloziyên nakokiya dawî ya di navbera Amerîka, Îsraîl û Îranê de dikin – ne tenê tawîzek bû ji bo hêzên biyanî, lê belê bersivek bû ji bo daxwazek navxweyî ku bi dehsalan kom bûbû. Ev yek qebûlkirina gelê Îranê – û dibe ku heta razîbûn jî – ya ku ji çavdêrên derve re wekî terikandina Îranê ji dozên herêmî yên ku piştgiriya gel tune bû û bê guman biha û di dawiyê de bêwate bûn, xuya dikir, ji hêla gelê Îranê ve rave dike.
Pêncem: Teqîna bêdeng – jihevqetîna nevegerbar a di navbera îdeolojî û jeopolîtîkê de
Taybetmendiyên herî girîng ên vê endazyariyê di avahiya gotara fermî ya Îranî de ku bi peymanê re tê de ye, cih digirin. Nebûna tevahî ya peyvên wekî “Xeza”, “Filistîn” û “Qudis” ji daxuyaniya Tehranê ne xeletiyek protokolê ye an çavnebariyek tesadufî ye, lê belê tiştê ku dikare wekî “teqînek bêdeng” were binavkirin – ragihandina qutbûnek kûr a siyasî ye ku bi bingehîn mantiqa nakokiya herêmî ji nû ve diafirîne.
Ev nebûna zimannasî guherînek girîng nîşan dide: Ji mantiqa “şoreşa transnasyonal” û “hegemonya herêmî” ku Filistîn tenê grafîtî li ser dîwarê nasnameya xwe ya tund bû, ber bi pragmatîzma “dewletek neteweyî ya hişyar” ve ku ewlehiya xwe ya serwer û rakirina cezayan bi tecrîda ji mîtolojî û vegotinên mîhwerê şîrove dike. Îran niha hema hema bi tevahî wî dîwarî ji nû ve boyax dike.
Ev veguherîn tiştê ku Thomas Kuhn wekî “guherîna paradîgmayê” an “çarçoveyek rêber” ji bo zanînê bi nav dike tîne bîra me. Hilweşîna pergala kevn a nasnameyî ne bi carekê ve çêdibe, lê bi kombûna bêdeng a nakokiyên navxweyî heta ku ew ne domdar bibe. Ew veqetandinek eşkere ye di navbera jeopolîtîk û îdeolojiyê de; bi vî rengî, Îsraîlê destkeftiyên xwe yên herî hêja bi dest xistiye: Ne tenê hilweşandina “yekîtiya qadan”, lê tiştek hîn hêjatir: “Veguherîna pevçûnê” ji rûbirûbûnek hebûnî ya sifirî (wekheviya hebûn an tunekirinê) bo pêşbaziyek herêmî ya kontrolkirî (wekheviya bandor û parvekirinan).
Îsraîlê reqîbê xwe yê herî mezin ê herêmî neçar kiriye ku “daxuyaniya mirina sembolê” ya xwe îmze bike, di heman demê de Îranê deriyên ku bi dehsalan ji wê re girtî bûn vekiriye. Serkeftina rastîn – ji perspektîfa Îsraîlê – ne di hilweşandina tunelan de ye, lê di hilweşandina sembolîzm an vegotina Qudisê di ferhenga rikberê xwe de ye. Bi awayekî îronîk, rikber bi xwe ev hilweşandin dixwest, ji ber sedemên xwe.
Şeşem: Retorîka valatiyê û argumana windakirina berhemdar
ê paradoksa dîrokî ya kûrtir ku nêzîkî surrealîzmê ye, ew e ku şerekî mezin, ku di bin ala “piştgiriya Xezayê” de tê meşandin, bi peymanekê bi dawî dibe ku navê Xezayê bi tevahî ji ferhenga gotûbêjên siyasî paqij dike, mîna nivîsek li ser tabletek axê.
Tiştê ku derket holê, ji nû ve dabeşkirina mezin a destkeftiyan bi pereyên cuda bû: Îsraîl bi hilweşandina beşek ji gefên xwe yên hebûnî dest dixe; Amerîka bi vegerandina pozîsyona xwe wekî garantorê rêziknameya herêmî dest dixe; û Îran ji zindana îdeolojiyek ku çar dehsalan ew vala kir rizgar dibe û bilêtek vedigere nav pergala aborî ya navneteweyî. Ya herî girîng, beşek berfireh a raya giştî ya Îranî bi avêtina barekî ku ne dixwest û ne jî dibe ku hilbijartibe dest dixe.
Windakirina li vir, bi serê xwe, serkeftinek e – lê tenê di demek dirêj de. Dema ku raya giştî bi kavilên qada şer mijûl e, rastiya dijwar di wê valatiya zimanî de ye ku bi awayekî zelal û bêdeng valahiya di navbera coşa vegotinên ku ji bo seferberiya girseyî hatine çêkirin û hevsengiya berjewendiyan a sar û hesabkirî di odeyên girtî yên siya de eşkere kir. Serkeftin di vê qonaxa pevçûnê de ne ji bo wan kesan bû ku li qada şer herî zêde kuştin, lê ji bo wan kesan bû ku di jêbirina peyvek diyarkirî ji peyzaja jeopolîtîk de biserketin, an jî ji ber ku dixwestin ew were jêbirin, jêbirina wê qebûl kirin. Ev peymana rastîn e: Ne di belgeyên îmzekirî de, lê di tiştê ku nehatiye nivîsandin de û di wan kesan de ku li dijî nebûna wê derneketin.
Lêbelê, hişyariyek pêwîst e: Dîrok fêrî me dike ku veguherînên mezin – û li vir em ji Thomas Kuhn deyn dikin – di şevekê de temam nabin, lê bi serkeftin an têkçûna alternatîfan ve girêdayî ne. Ji ber vê yekê, eger Îran nikaribe sûdê ji aboriyeke vekirî werbigire, an jî eger rakirina dorpêçan biteqe, wê demê “bêdengiyeke girîng” dibe ku wê vegerîne ser rêbazên wê yên kevin û pirsgirêka Filistînê dê wekî çîpeke danûstandinê ya yedek ji nû ve derkeve holê, her çend bandora wê kêm be an jî neyînî be jî.
Encam
Dibe ku bingeha peymana Amerîka-Îranê – ku Îsraîl tê de ne amade ye – di guhertinên kûr ên ku ew soz dide an jî di pergalên nirxan ên aliyên têkildar de, bi taybetî Îranê, eşkere dike de be. Bi rastî, ew guhertinek di nirxan de di nav îraniyan de ye, ji ber ku zextên navxweyî di vî warî de ji yên derveyî ne kêmtir girîng in.
Ji ber vê yekê, peymana Amerîka-Îranê ne dawiya dîrokê li Rojhilata Navîn temsîl dike, lê belê destpêka ceribandinek dijwar a şiyana aliyan ji bo derbaskirina mîrata pevçûnek dirêj û tevlihev e. Tiştê ku diqewime dibe ku ne qutbûnek tevahî bi pevçûnê re be, lê belê guhertinek pêwîst û ceribandinî di têgihaştin, pêşîniyan û xetereyan de be.
