Dr. Mislim Ebd Talas
Gotara nivîskarê sûriyayî Mihemed Emîr Naşir El-Neîm, ya bi sernavê “Erebîtî di navê dewleta sûriyayî de, di navbera dîrok û nîqaşa rastiyê de”[1], pencereyek fireh ji bo nîqaşeke rewşenbîrî vedike ku ji gotûbêjên siyasî yên kevneşopî û yên ne kûr derbarê nasnameya dewleta sûriyayî, derbas dike.
Nirxa rastîn a vê gotarê di hewldana wê ya aram û zanistî de ye, ku mijarê bi çavekî dîrokî û zanistî dinirxîne. Di vê çarçoveyê de, hewl dide cudahiyê di navbera “erebîtî” wek vegotineke bingehîn a damezrîner a dewleta sûriyayî ya nûjen û karanîna wê ya desthilatdarî û otorîter di qonaxên paşîn de diyar bike.
Ev xwendin ji bo şîrovekirina koka dewleta sûriyayî, dûrî hêsankariya ku aloziyên wê yên bingehîn tenê bi serdema Beisê ve têne sînordarkirin an jî tenê bi zêdekirina peyva “ereb”di navê dewletê de têne ravekirin, girîngiya wê diyar dike.
Lê belê, ez bawer dikim ku pirsgirêka rastîn ne tenê di rastiyên dîrokî yên ku di gotarê de hatine vegotin de ye, lê di encamên teorîk û encamên ku ji wan derdikevin de ye.
Hewldana tekezkirina kokên siyasî û çandî yên vegotina erebî di damezrandina dewleta Sûriyayê de dibe ku nivîskar – bê mebest – ber bi encamek berovajî ve bibe: Ango eşkerekirina xwezaya dûrxistinê ya ku di bingeha peymana civakî ya Sûriyayê de heye.
Şopandina bilindbûna erebîzmê di dewleta nû de nîşan dide ku qada siyasî ya Sûriyayê tu carî li ser bêalîbûna neteweyî ya sade û giştî nehatiye avakirin; berovajî wê, ew di nav çarçoveyek netewperestî de hatiye avakirin ku pênaseya dewlet, netewe û qada giştî keysbaz dike û xwe wekî îfadeya xwezayî û yekane ya wan dibîne.
Li vir divê em xwe ji dafika şermezarkirina exlaqî ya paşverû dûr bigirin. Rexnekirina vegotina bingehîn a erebî, armanc ne ew e ku mîrata çandî an dîrokî ya piraniya erebî were înkarkirin û ne jî hewl dide ku erebîzmê bi encam û xirabiyên wê yên otorîter ên paşerojê ve were sînordarkirin.
Em li pêşiya nêzîkatiyek analîtîk in ku hewl dide bipirse ka ev vegotin îro çiqas şiyan û guncav e û gelo dikare wek çarçoveyek yekgirtî berdewam bike ji bo afirandina hemwelatîbûna wekhev di nav civakek sûriyayî ya pir-cihêreng û tevlihev de.
Yekem: Erebîzma damezrîner û sînorên bêalîbûna niştimanî
Ji aliyê dîrokî ve, di destpêka sedsala 20î de, “erebîzm” roleke yekgirtî û nûjenker hebû; di vê çarçoveyê de karî girêdanek siyasî ava bike ku ji dabeşbûnên mezhebî û eşîrî û ji hesasiyetên herêmî yên teng derbas dike û di heman demê de li hember hilweşandina kolonyalîzmê û siyasetên tirkkirinê wek bendek parastinê derket holê.
Lê belê, pirsgirêk dema dest pê kir ku ev hebûna çandî û dîrokî ya xweber a piraniyê veguherî lêvegereke bingehîn a serdest ku pêşwext pênaseya dewletê dike û bi awayekî nepenî şertên nasnameyî li ser pêkhateyên din ferz dike wek rêyek ji bo tevlêbûnê.
Li vir nerazîbûn ne li ser hebûna nasnameya “erebî” wek rastiyek civakî ye, lê li ser veguherîna wê bo çarçoveyek îdeolojîk û destûrî ya serdest e ku qada giştî û siyasî bi awayekî yekdest pênase dike.
Dema ku dewletek ji nasnameyeke neteweyî ya yekane wekî bingeha xwe ya sereke û bilind tevbigere, ew ne tenê rastiyeke civakî ya heyî diyar dike, lê di heman demê de bi rêya sazî, qanûn û mekanîzmayên nûnertiya siyasî vê rastiyê jinûve diafirîne. [2]
Ji ber vê yekê, dewlet hêdî hêdî ji qadeke bêalî ku hemû kom bi wekhevî tê de beşdar dibin, vediguhere ber çarçoveyeke siyasî û çandî ya pêşwext, diyarkirî û amade.
Ev çarçove ji komên din dixwaze ku di nav wê de bin û werin pişaftin, li şûna ku wan bi awayekî wekhev di pêvajoya damezrandin û pênasekirina dewletê de beşdar bike.
Ev pirsgirêk dema ku ezmûna bingehîn a ereban bi têgiha sekularîzmê di ezmûnên rojavayî yên nûjen de tê berawirdkirin, zelal dibe. Her çend ev ya paşîn bi tevahî ji alîgiriya li hember mîrata çandî û dîrokî ya piraniyê xilas nebûbe jî, ew -bi astên cuda- di pêşxistina bêalîtiyeke sazûmanî ya rêjeyî de serketî bûye ku rê daye dewletê ku dûrbûnek hevsengtir ji kesan, koman û cudahiyên wan ên çandî biparêze.
Berevajî vê, sekularîzma ku ji hêla vegotina erebî ya damezrandî li Rojhilat[3] ve hatî hunandin – û pir dişibihe tiştê ku wêjeya rexnegir li ser sekularîzmê rave dike – wekî teşeyekî “bêalîbûna netemam an marcî” xuya dike. Li vir, asîmîlasyon di qada çandî ya erebî de ji bo komên ku di nav wê de ne bû deriyê mecbûrî yê welatîbûn û rewatiya siyasî. Her çend ev model di nav qada erebî de di nav xwe de pirrengiya olî û mezhebî bi awayekî beşî serketî bû jî, ew bi dîwarê îzolekirinê yê pirsa neteweyî û etnîkî, nemaze di doza kurd de, li hev ket. Di vê qonaxê de, entegrasyon ji hevkariyek di qadeke siyasî ya aktîv de veguherî asîmîlasyona bi zorê û bindestiya mutleq ber bi vegotineke neteweyî ya serdest ve.
Ji nasnameya damezrîner ber bi hemwelatiya wekhev
Cudahiya bingehîn di navbera hebûna piraniyeke çandî di nav civakê de û veguherîna wê piraniyê bo bingeheke damezrandinê û yekdestdar ji bo dewletê, bingeha sereke ye ji bo fêmkirina koka aloziya Sûriyayê.
Hebûna piraniya ereb bi serê xwe ne pirsgirêkek siyasî ye û qebûlkirina rola dîrokî ya çanda ereb di rengdayîna qada Rojhilat ya nûjen de ne tiştek e ku were înkarkirin.
Lê belê, pirsgirêk dema dest pê dike ku ev rastiya civaknasî veguherî bingeheke yekdestdar ji bo pênasekirina dewletê û peymana civakî.
Di vê kêliyê de, nasname ji îfadeyek çandî ya civakî vediguhere amûrek sazûmanî ji bo jinûvedabeşkirina rewatiyê û dilsoziya di nav qada niştimanî de.
Dewlet li vir ne tenê mafên madî dabeş dike, lê hewl dide naskirin, statû û nêzîkbûna sembolîk a bi pênaseya “welat” di navbera komên cuda de jinûveorganîze bike. [4]
Di encama vê avahiya siyasî de, hin kom bi awayekî xwezayî û bi saya jidayîkbûnê nêzîkî pênaseya netewe û welat diyar dibin, lê komên din têne neçarkirin ku bi domdarî û zextê li ser xwe dilsozî û welatparêziya xwe tekez bikin.
Tam li vir e ku hemwelatîbûn ew bêalîbûna xwe ya têgihaştî di navbera takekes û dewletê de hêdî hêdî winda dike û vediguhere têkiliyek newekhev û lawaz a rewatiyê û dilsoziya neteweyî.
Ev newekhevî ne tenê di asta mafên qanûnî an nûnertiya siyasî de maye, lê di bingeha hesta statû û ewlehiyê de di nav qada niştimanî de radibe.
Di vê çarçoveyê de, doza kurdî wek mînakek eşkere û zelal a aloziyeke kûrtir derdikeve holê ku bi bingeha dewleta niştimanî ya Sûriyayê ve girêdayî ye, ne tenê bi mafên îzolekirî yên komeke etnîkî ya taybet girêdayî.
Kurd, wek komên din ên ku di vegotina neteweperestiya kevneşopî de ne serdest in, ne tenê bi şêweyên eşkere yên cudakariya siyasî û rêveberî re rûbirû mane, lê di heman demê de bi pirsgirêkek kûrtir re jî rûbirû mane, ew jî ku nikaribbûn xwe û nasnameya xwe di nav pênaseya fermî ya dewletê de bibînin.
Li ser vî esasî jî, bûyerên wekî serjimêriya awarte ya 1962yan, projeya Kembera Erebî ya niştecihbûnê, qedexekirina perwerdehiya bi zimanê kurdî û sûcdarkirina derbirîna siyasî û çandî ya kurdî[5] nikarin wekî siyasetên otorîter ên demkî an cuda werin xwendin. Lê belê ew berdewamiyeke sazûmanî a bingeheke avahîsazî ya kûrtir e ku hiştiye warê niştimanî bixwe ne bêalî be û li dij hin welatiyên xwe be.
Sêyem: Doza kurdî wekî aloziyeke naskirinê, ne aloziyeke cudabûnê
Ev eşkerekirin, girîngiya xwe ya îroyîn ji wê rastiyê digire ku Sûriyaya îro êdî ne tenê bi aloziyeke desthilatdarî an pevçûnek li ser şêweyê rêveberiyê re rûbirû ye.
Lê belê, ew bi aloziyeke hebûnî ya bêbaweriyê re rûbirû ye ku bi xwezaya dilsoziya dewletê ve girêdayî ye.
Salên şer, hilweşîn û tundûtûjiya dualî , ne tenê lawaziya avahiya sazûmanî ya dewletê eşkere kirin, lê di heman demê de sînorên têgihîştina niştimanî ya kevn û girtî jî eşkere kirin.
Lê belê, hîn jî beşek ji nîqaşa Sûriyayê bi dîtineke teng a ewlehî an jeopolîtîk nêzî daxwazên kurdî dibe û wan wek gefek gengaz a li ser yekîtiya welat an jî wek destpêkek ji projeyên cudaxwaziyê dinirxîne. Paradoksa mezin li vir ew e ku ev têgihîştin têkiliya sedeman bi awayekî berovajî rave dike. Vekişînên nasnameyî an jî zêdebûna hesasiyetên neteweyî ne destpêka pirsgirêkê ne, lê encama pêvajoyeke dirêj e ku tê de hevsengiya naskirin û rewatiyê di nav dewletê de têk çûye.
Ji ber vê yekê, komên ku di pênaseya dewlet û qada niştimanî de bi awayekî wekhev nûnertiya wan nayê kirin, bi demê re dikevin nav çarçoveyên “nasnameyên parastinê” ku armanca wan parastina hebûna xwe ye.
Ev ne taybetmendiyeke kurdî ye û ne jî nexweşiyeke sûriyayî ye, lê belê diyardeyeke sosyolojîk a baş tê naskirin di civakên parçebûyî de.
Di wan civakan de, nebûna naskirina wekhev dibe sedema tiştê ku dikare wek “Pirsgirêka ewlehiya civakî” were binavkirin. Bi vî awayî, tirsên koman ji dûrxistin an asîmîlasyonê, hêdî hêdî vediguhere çavkaniyek domdar a guman û aloziya siyasî ya hevbeş [6].
Tiştê ku tecrubeya Sûriyayê dubare piştrast dike ew e ku siyasetên înkarê an jî hewandina ewlehiyê qet entegrasyoneke neteweyî ya aram û domdar ne afirîne. Berovajî wê, ew bûne sedema kûrkirina gumanan û zêdekirina nasnameyên parastinê.
Her cara ku beşek ji civakê hîs dike ku gihîştina wê ya bo dewletê bi şertê asîmîlasyonê di nav nasnameyek serdest de girêdayî ye – herçendî ev şert ne her gav bi zanebûn be jî – bawerî bi qada niştimanî ya hevpar kêm dibe.
Di encamê de, hemwelatîbûn ji girêdanek siyasî ya wekhev vediguhere têkiliyek newekhev bi rewatiyê re.
Çarem: Ji serdestiya sembolîk ber bi peymana civakî ya pirreng ve
Ji nû ve fikirîna peymana civakî ya Sûriyayê divê wekî bangek ji bo hilweşandina nasnameya neteweyî an guhartina hegemonyayek kevnar bi ya din neyê fêmkirin; ew hewldanek cidî ye ji bo veguheztina dewletê ji “mantiqa xwedîtiya taybetî” ber bi “hevkariya siyasî ya wekhev” ve. Li vir rastiyek bingehîn heye: Rastiya ku vegotina damezrîner di demên berê de xwedî rewateyeke dîrokî ye, nayê wê wateyê ku ew ji nirxandin û rexneyê di dema niha de bêpar e.
Mîrata dîrokî ne sînorek heta hetayî ye ku li ser siberoja civakan tê ferzkirin, lê belê tecrubyeke siyasî û peywirî ye ku nirxa wê bi şiyana wê ya afirandina aramî, rewatiyê û yekbûna niştimanî ya rastîn tê pîvandin.
Ji ber vê yekê, pirsgirêka Sûriyayê ne di hebûna pirrengiyê di nav civakê de ye, lê di nebûna çarçoveyek siyasî û saziyî de ye ku dikare vê pirrengiyê bi awayekî dadperwer û wekhev bi rê ve bibe. Ezmûnên dawî nîşan didin ku dewletên aram di civakên pirreng de kêm caran bi sepandina vegotinên hişk û navendî yên ku hewl didin her kesî asîmîle bikin bi ser dikevin; di şûna wê de, ew bi avakirina qadeke siyasî ya nerm ku rê dide hevjiyana gelek vegotinan di çarçoveyek neteweyî ya berfireh de, aramiyê bi dest dixin.
Di vê çarçoveya teorîk de, nêzîkatiya “Aştiya Agonîst” (Agonistic Peace) wekî çarçoveyek analîtîk a guncaw ji bo civakên parçebûyî yên wekî Sûriyayê rewatiya xwe ya herî zêde bi dest dixe. Ev nêzîkatî nafikire ku aramî bi rakirina cudahiyan an jî bi zorê sepandina nasnameyek dawîn a hişk û hemî-dorfireh tê bidestxistin; berevajî vê, ew bingehên siyasî û saziyî ava dike ku cudahiyê qebûl dikin û wê wekî hêmanek girîng, aştiyane û rewa birêve dibin, pevçûna sifir-sıfır vediguherîne pêşbaziyeke siyasî ya durist [7].
Encam
Di dawiyê de, dijwarî û metirsiya rastîn a ku îro sûriyayî pê re rû bi rû ne, ne gihaştina lihevkirinek ne gengaz li ser vegotinek dîrokî ya diyarker û li ser rabirdûyê ya dewletê ye, lê belê avakirina qadeke siyasî û sazûmanî ya bêalî ye ku bê îstîsna her kesî dihewîne. Derfeta jinûveavakirinê hîn jî berdest û gengaz e, bi şertê ku peymanek civakî ya nû û wêrek were çêkirin, ku ji tevlihevî û rastiyên niha derkeve holê, ne ji fikar û siya rabirdûyê.
Di bingeh de, ew bangek e ji bo jidayîkbûna dewletek ku rewatî û aramiya wê ji şiyana wê ya çêkirina nûneratiya wekhev ji bo hemî welatiyên xwe tê; dewletek ku garantî dike ku her pêkhateya civakê refleksa xwe dibîne û cîhê xwe di nav qada neteweyî ya hevpar de nas dike, bêyî pêşşertan an jî marjînalîzasyona dîrokî ya damezrandî. Krîza Sûriyayê ne tenê têkçûna pergalek siyasî ya taybetî eşkere kir, lê di heman demê de sînorkirinên tund ên formula damezrandinê ya ku dewleta Sûriyayê ya nûjen li ser wê hatiye avakirin jî eşkere kir û hewcedariya hebûnî ya jinûveavakirina rewatiya neteweyî li ser bingehên hemwelatîbûna wekhev a bêtir berfireh û hevseng, bê mercan, destnîşan kir.
Nîşe:
[1] – محمد أمير ناشر النعم (2026) صفة العربية في اسم سوريا بين التاريخ والجدل | مجلة الفراتس
[2] – انظر:
Brubaker, R. (1996). Nationalism reframed: Nationhood and the national question in the new Europe. Cambridge University Press.
[3] – أنظر:
Asad, T. (2003). Formations of the secular: Christianity, Islam, modernity. Stanford University Press.
[4] – حول علاقة الاعتراف بالمواطنة والهوية السياسية، انظر:
Kymlicka, W. (1995). Multicultural citizenship: A liberal theory of minority rights. clarendon Press.
Taylor, C. (1994). Multiculturalism: Examining the politics of recognition. Princeton University Press, 41 William St., Princeton, NJ 08540..
[5] – انظر على سبيل المثال:
Tejel, J. (2008). Syria’s Kurds: History, politics and society. Routledge.
[6] – يُستخدم مفهوم المعضلة الأمنية المجتمعية هنا للإشارة إلى الحالة التي تتحول فيها مخاوف الجماعات من الإقصاء أو التهديد إلى مصدر دائم للشك والتوتر المتبادل داخل المجتمعات المنقسمة. انظر:
Posen, B. R. (1993). The security dilemma and ethnic conflict. Survival, 35(1), 27–47. https://doi.org/10.1080/00396339308442672
Roe, P. (2004). Ethnic violence and the societal security dilemma. Routledge.
[7] – ويستند مفهوم السلام الأجوني هنا إلى أدبيات التعددية الأجونية لدى شانتال موف، التي ترى أن الاستقرار في المجتمعات المنقسمة لا يتحقق عبر إزالة الاختلافات، بل عبر تنظيمها داخل إطار سياسي يعترف بشرعية التنافس والصراع. انظر:
Mouffe, C. (2013). Agonistics: Thinking the world politically. Verso Books.
